25#2026
Autor odpowiedzi:
ks. dr Zdzisław Kieliszek
Pytanie:
Czy gender studies to zabobon?
Odpowiedź:
W dyskusjach o uwarunkowaniach tożsamości płciowej ścierają się stanowiska przypisujące decydującą rolę czynnikom społeczno-kulturowym oraz podejścia akcentujące znaczenie biologii. Na tym tle rozwijają się gender studies – interdyscyplinarny nurt badań podważający oczywistość takich kategorii jak męskość, kobiecość, tożsamość płciowa czy rodzina. W jego ramach podkreśla się kulturowe uwarunkowanie poznania (perspektywa emic) oraz kwestionuje możliwość pełnej neutralności kulturowej opisu (etic). Różnice biologiczne między płciami są uznawane, lecz podważa się ich uniwersalne konsekwencje społeczne. Modele ról płciowych interpretuje się często jako konstrukty ograniczające jednostkę, a postulaty praktyczne obejmują m.in. neutralizację płciową instytucji, zrównanie praw i obowiązków kobiet i mężczyzn oraz zwiększenie swobody wyboru ról życiowych.
Ocenę racjonalności gender studies warto przeprowadzić z wykorzystaniem pojęcia „zabobonu filozoficznego” autorstwa Józefa M. Bocheńskiego, definiowanego jako przekonanie wyraźnie nieracjonalne, a mimo to uznawane za prawdziwe. Z perspektywy tego pojęcia okazuje się, że niektóre tezy gender studies noszą znamiona zabobonności. Po pierwsze, można dostrzec wyraźne napięcie między relatywizowaniem w ramach gender studies znaczenia biologii a jednoczesnym odwoływaniem się do danych empirycznych dotyczących ciała i praktyk społecznych. Po drugie, tezy stawiane w ramach gender studies są wyraźnie niezgodne z doświadczeniem potocznym, które wskazuje na istotną rolę cielesności w ludzkim funkcjonowaniu. Po trzecie, istnieje wyraźny konflikt ze zdrowym rozsądkiem w przypadku genderowej tezy o całkowitej kulturowej zmienności ról płciowych, przy jednoczesnym istnieniu biologicznie zróżnicowanych funkcji reprodukcyjnych.
Dodatkowo, istnieje problem stopnia wiarygodności niektórych uogólnień dotyczących różnorodności modeli kobiecości i męskości w kulturach, co oznacza, że nadaje się im w gender studies zbyt wysoki stopień pewności bez wystarczająco mocnych argumentów. Zabobonne jest również postulatywne przejście w gender studies od diagnoz teoretycznych do daleko idących projektów przebudowy ładu społecznego. Wreszcie, w ramach gender studies stosuje się w sposób nieostry i wieloznaczny kluczowe terminy (np. „kobiecość”, „rodzina”), co utrudnia ich jednoznaczne operacjonalizowanie.
Podsumowując, przy zastosowaniu kryteriów Bocheńskiego, gender studies okazują się być nurtem, który należy określić mianem "zabobonu filozoficznego", gdyż niektóre stawiane w ich ramach twierdzenia i postulaty budzą uzasadnione wątpliwości co do stopnia ich racjonalnego uzasadnienia oraz zakresu uprawnionych wniosków praktycznych.