Autor odpowiedzi: ks. prof. dr hab. Lucjan Świto

Pytanie: Czy prawo odkrywa prawdę, czy decyduje o tym, jaka ona jest?

Odpowiedź: Na to pytanie nie ma jednej prostej odpowiedzi. W pewnym sensie prawo robi jedno i drugie.
Z jednej strony prawo stara się odkryć prawdę o faktach. Dlatego istnieją procesy sądowe, dowody, świadkowie czy opinie biegłych. Zadaniem sędziego jest możliwie wierne odtworzenie rzeczywistości i ustalenie, co naprawdę się wydarzyło. W tym sensie prawo jest narzędziem poszukiwania prawdy. 
Z drugiej strony prawo posługuje się własnymi regułami i konstrukcjami, które nie zawsze pozwalają dotrzeć do pełnej prawdy. Istnieją domniemania prawne, fikcje prawne, ograniczenia dowodowe czy zasada powagi rzeczy osądzonej. Oznacza to, że sąd czasami musi wydać wyrok na podstawie tego, co zostało udowodnione w procesie, nawet jeśli rzeczywistość mogła wyglądać inaczej. Wyrok zamyka spór i ustanawia tzw. prawdę prawną – czyli taką, która obowiązuje w porządku prawnym.
Dobrym przykładem jest uznanie osoby zaginionej za zmarłą. Może się zdarzyć, że człowiek faktycznie żyje, ale po wielu latach braku wiadomości sąd stwierdza jego domniemaną śmierć, aby uporządkować sprawy majątkowe i rodzinne. Podobnie działa domniemanie ojcostwa, według którego mąż matki uznawany jest za ojca dziecka, nawet jeśli biologiczna prawda mogłaby być inna. Innym przykładem jest doręczenie zastępcze – pismo uważa się za doręczone, choć adresat faktycznie go nie przeczytał.
Prawo robi tak nie dlatego, że nie interesuje się prawdą, lecz dlatego, że musi godzić różne wartości. Oprócz prawdy ważne są także pewność prawa, stabilność relacji społecznych i zakończenie sporu. Gdyby każdy wyrok można było bez końca podważać w imię dalszego poszukiwania prawdy, system prawny przestałby działać.
Dlatego można powiedzieć, że prawo dąży do prawdy, ale posługuje się własną kategorią – prawdą proceduralną. Największym wyzwaniem jest to, aby była ona jak najbliższa rzeczywistości, a nie stawała się narzędziem tworzenia rzeczywistości całkowicie od niej oderwanej.

Szerzej na ten temat: https://journals.us.edu.pl/index.php/pcl/article/view/15372