Dr Daria Olender: Kto rządzi morzem, rządzi światem

Jaką rolę odgrywa Morze Bałtyckie w systemie bezpieczeństwa Polski i państw NATO? 

Nadmorskie położenie Polski pozostaje kluczowe dla bezpieczeństwa i rozwoju państwa. W systemie bezpieczeństwa narodowego Bałtyk odgrywa niebagatelną rolę, stanowiąc kluczową i rozwojową przestrzeń dla dostaw i inwestycji infrastrukturalnych. Poza aktywnością gospodarczą, istotna pozostaje (zgodnie ze Strategiczną Koncepcja Bezpieczeństwa Morskiego RP) aktywność społeczno-kulturowa oraz polityczno-militarna. Dla państw NATO – analogicznie: Morze Bałtyckie jest jednym z najważniejszych obszarów koncentracji infrastruktury energetycznej. W kontekście dostępu Rosji do Morza Bałtyckiego i tego, jak istotny jest on dla polityki bezpieczeństwa Rosji, szczególnego znaczenia nabiera współpraca państw skupionych wokół NATO. Akcesja Finlandii i Szwecji do Sojuszu wzmocniła potencjał obronny państw bałtyckich i kontrolę szlaków morskich, ponieważ są to państwa dysponujące armiami o wysokich standardach, nowoczesnym uzbrojeniu oraz specyficznych zdolnościach operowania w trudnych warunkach i wymagającym terenie. 

Jakie są obecnie największe zagrożenia dla bezpieczeństwa na Morzu Bałtyckim? 

Z pewnością nie sposób nie zauważyć, że są to tzw. działania poniżej progu wojny, czyli ataki hybrydowe, będące odpowiedzią Rosji na nałożone na nią sankcje. Służą „kąsaniu”, testowaniu oraz utrudnianiu funkcjonowania pewnych struktur poszczególnych państw skupionych wokół UE i NATO. Są to m.in. zakłócenia sygnałów GNSS, rosnąca liczba cyberataków na porty i operatorów, naruszenia przestrzeni powietrznej, sabotaże infrastruktury czy zagrożenia wynikające z pojawienia się na Bałtyku tzw. floty cieni. Z nimi z kolei wiążą się potencjalne zagrożenia kolizji, zastojów, wypadków morskich, katastrof ekologicznych, opóźnienia inwestycji, zakłócenia w dostawie energii czy usług IT. To straty finansowe, gospodarcze i wizerunkowe. Należy mieć świadomość, że nieuzbrojona jednostka cywilna może w stosunkowo krótkim czasie wyrządzić szkody o znaczeniu strategicznym. Nie można też zapominać o zagrożeniach naturalnych wynikających ze specyfiki środowiska morskiego czy np. usytuowania na dnie Bałtyku zatopionej amunicji i broni chemicznej oraz wraków, z których wiele zawiera niebezpieczne substancje ropopochodne, a część została uznana za tzw. tykające bomby ekologiczne. 

Coraz częściej docierają do nas doniesienia o uszkodzeniach infrastruktury morskiej. Jakie to ma znaczenie w kontekście bezpieczeństwa? 

Bałtyk stanowi istotny obszar z punktu widzenia żeglugi, transportu surowców energetycznych i nośników energii, ich wytwarzania i magazynowania. Mało kto zdaje sobie sprawę, skąd mamy internet. Ponad 98 proc. globalnego internetu płynie pod wodą, bo jest dostarczana za pomocą podmorskich kabli światłowodowych. A przecież sieć internetowa to także obsługa m.in. transakcji płatniczych, inwestycji giełdowych, centrów danych. Przerwanie strategicznych podmorskich kabli IT należy zaliczyć do listy najpoważniejszych zagrożeń dla stabilności globalnego systemu finansowego.

Jak temu zapobiegać? 

Polityka morska musi obejmować stałą obserwację, szybkie reagowanie na incydenty oraz skoordynowaną współpracę międzynarodową. Ale oczywiście, gdy mówimy o rozległym akwenie, nie jest to łatwe. Całkowite zabezpieczenie środowiska morskiego jest niemożliwe. Należy jednak zintensyfikować wysiłki sprzyjające rozwojowi systemów monitorowania, odporności infrastrukturalnej oraz zdolności naprawczych. Ochrona infrastruktury krytycznej to nie tylko kwestia bezpieczeństwa, ale to warunek sine qua non stabilności gospodarczej. Od października 2023 roku na Morzu Bałtyckim doszło do uszkodzenia kilkunastu podmorskich kabli energetycznych i telekomunikacyjnych. Poruszenie wywołuje już samo uszkodzenie, ale tak samo poważne są jego skutki techniczne i operacyjne, która mogą trwać miesiącami. Ochrona podmorskiej infrastruktury krytycznej musi być w rzeczywistości wyprzedzającym reagowaniem operacyjnym. 

Jakie znaczenie dla bezpieczeństwa Morza Bałtyckiego ma współpraca państw nadbałtyckich? 

Kluczowe, bo tkwi w niej nasza przewaga. Rosja mocno stawia na skłócanie państw w regionie, bo obawia się silnych przeciwników. Stąd też taka reakcja na akcesję Finlandii i Szwecji do NATO czy wspólne stanowisko większości państw UE w sprawie poparcia kolejnych sankcji. Współpraca państw nadbałtyckich opiera się na silnym powiązaniu obrony militarnej. Na razie jest ono deklaratywne, ale wspólne ćwiczenia, symulacje czy takie operacje jak Baltic Sentry albo Task Group CTF Baltic są mocnym akcentem w kontekście skutecznego odstraszania przeciwnika. 

W kontekście tego wszystkiego, o czym pani powiedziała, chciałabym zapytać, co dziś oznacza bezpieczeństwo morskie? Jak zmieniło się jego rozumienie w ostatnich latach?

Przede wszystkim istota bezpieczeństwa morskiego została dostrzeżona. Także w Polsce uświadomiliśmy sobie, że dysponując dostępem do morza, musimy zadbać o jego bezpieczeństwo. Nie ukrywam, że osobiście cieszy mnie zwrócenie uwagi na tę swoistą „bramę na świat”. Nie ma wątpliwości, że agresja Rosji na Ukrainę mocno wpłynęła na zabiegi ukierunkowane na postrzeganie bezpieczeństwa morskiego. Najniebezpieczniejszym szlakiem morskim stało się Morze Czarne, na którym dochodzi do licznych ataków na statki handlowe, pasażerskie, tankowce, załogi czy infrastrukturę portową. Wzrosły także zagrożenia na Bałtyku powodowane odejściem państw Zachodu od rosyjskich dostaw surowców energetycznych i rozwijaniem warunków dla dywersyfikacji źródeł pozyskiwania surowców energetycznych drogą morską. Także w Polsce prowadzone są liczne inwestycje, jak chociażby rozbudowa terminalu LNG w Świnoujściu, gazociąg Baltic Pipe, pływający terminal FSRU [Floating Storage and Regasification Unit, czyli pływający terminal służący do odbioru, magazynowania i regazyfikacji skroplonego gazu ziemnego – przyp. red.], budowa morskich farm wiatrowych oraz inwestycje w energetykę jądrową.

O tym, jak bolesne w skutkach, przede wszystkim ekonomicznych, może być zamknięcie ważnego morskiego szlaku, świadczy to, co dzieje się w cieśninie Ormuz. 

Oczywiście, ma pani rację. Na kluczowych szlakach transportowych, tzw. wąskich gardłach, najtrudniej zapewnić bezpieczeństwo, a także znaleźć antidotum na blokadę. Jakiekolwiek zakłócenia i przestoje w tym miejscu wpływają na skokowy wzrost cen paliw, ropy i energii na całym świecie. Przypomnijmy, przez cieśninę Ormuz przepływa znaczna część światowego transportu morskiego ropy naftowej i LNG, a także jest to jedyny kanał eksportu „czarnego złota” z Arabii Saudyjskiej, Kuwejtu, Iranu czy Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Dodatkowo na dnie cieśniny znajdują się kable podmorskie narażone na ataki. 

Czyli możemy powiedzieć, że jeśli nie będzie bezpiecznie na wodzie, to nie będzie spokojnie na lądzie. 

Świetnie to pani ujęła. Konflikty zbrojne, napięcia międzynarodowe oraz polityka zastraszania mocno rzutują na bezpieczeństwo żeglugi, a co za tym idzie także na stabilność w ogólnym wymiarze. Blokada kluczowych szlaków transportowych, realne zagrożenie dla jednostek pływających i ich załóg, uszkodzenia oraz zastoje uderzają w zasoby finansowe poszczególnych państw. Kryzys na Morzu Czerwonym czy zapędy wojowników Huti także każą mocno zastanowić się nad zagrożeniami dla globalnych łańcuchów dostaw. Z naszej perspektywy może się wydawać, że to dzieje się daleko od nas, ale w rzeczywistości utrudnia funkcjonowanie także europejskich gospodarek, powodując niepokoje i zmianę nastrojów społecznych.

Rozmawiała Marta Wiśniewska

Dr Daria Olender pracuje w Katedrze Prawa Administracyjnego i Nauk o Bezpieczeństwie UWM. Jej zainteresowania naukowe oscylują wokół zagadnień szeroko rozumianego bezpieczeństwa, zwłaszcza morskiego. Pełni funkcję prezeski zarządu Stowarzyszenia Centrum Bezpieczeństwa Obszaru Morza Bałtyckiego.

Tekst ukazał się w jesiennym wydaniu „Wiadomości Uniwersyteckich”, którego tematem przewodnim jest bezpieczeństwo. Ekspertów z UWM pytamy o wielkie wyzwania i codzienne wybory, o sprawy międzynarodowe i te lokalne, związane z naszym kampusem. Jak co miesiąc, informujemy również o wydarzeniach z uczelni, dokonujemy przeglądu prowadzonych badań naukowych oraz donosimy o powodach do dumy z naszej kadry i studentów.

Wszystkie numery naszego uniwersyteckiego pisma można znaleźć na stronie internetowej UWM.