13 Listopada 2026
Aktualności
Czas jest dla prawników bardzo istotny, prawda?
Jako prawnicy patrzymy na świat, widząc fakty prawne, czyli takie fakty, które wywołują skutki prawne. Dzielimy je na dwie kategorie: zdarzenia i zachowania. Zdarzenia są niezależne od woli człowieka – to np. klęski żywiołowe, uderzenie pioruna, ale także upływ czasu, który jest dla prawnika bardzo istotnym faktem. Bardzo się cieszę, że podjęli państwo temat czasu w kontekście prawa, ponieważ jest on wielopłaszczyznową, wieloaspektową i bardzo ważną kategorią dla tej dziedziny.
Zanim przejdziemy do konkretnych przykładów, powinniśmy chyba zacząć od tego, że czas w prawie to przede wszystkim określenie momentu, od którego obowiązują dane przepisy.
Tak, ale także do kiedy obowiązują i kiedy tracą swój przymiot bycia prawem w znaczeniu obowiązywania jakichś nakazów, zakazów i uprawnień. Żeby przepis prawa mógł obowiązywać, musi być ustanowiony w odpowiednim trybie i ogłoszony w odpowiednim czasie – myślę, że wszyscy znamy termin vacatio legis, czyli okres między urzędowym ogłoszeniem aktu prawnego a dniem, w którym przepisy faktycznie wchodzą w życie. Jest to bardzo istotne, bo decyduje o tym, kiedy ponosimy odpowiedzialność za nieprzestrzeganie prawa albo kiedy uzyskujemy możliwość korzystania z pewnych uprawnień.
Lex retro non agit.
Oczywiście. W państwach demokratycznych obowiązuje zasada niedziałania prawa wstecz. Jedynie w wyjątkowych przypadkach można cofnąć się w czasie i obciążyć kogoś odpowiedzialnością lub dać uprawnienia za dokonanie jakichś czynów w momencie, kiedy prawo na ten temat milczało. Gdyby ta zasada była łamana, byłoby to dla nas szczególnie dotkliwe. Wyobraźmy sobie, że popełniamy dziś czyn, co do którego ustawa nie przewiduje kary, a za trzy dni dowiadujemy się, że jest czynem wstecznie zakazanym i poniesiemy za niego karę – mielibyśmy wówczas poczucie ogromnej niesprawiedliwości. A zatem czas jest istotny dla prawa także w tym sensie, żeby ferować sprawiedliwe rozstrzygnięcia w danym momencie.
A co się dzieje, jeśli w czasie toczącej się sprawy zmienia się prawo? Innymi słowy: jeżeli np. 1 stycznia zmieniły się przepisy dotyczące dziedziczenia, a spadkodawca zmarł w grudniu poprzedniego roku, to stosowane będą stare czy nowe przepisy?
W takich przypadkach do głosu dochodzi prawo intertemporalne, czyli prawo międzyczasowe. Przytoczyła pani dobry przykład, a ja posłużę się jeszcze innym, by uzmysłowił nam powagę sytuacji. Wyobraźmy sobie, że dana osoba została skazana na karę śmierci przez sąd pierwszej instancji i w trakcie, gdy sprawa jeszcze trwa, a wyrok jest nieprawomocny, uchwala się nowelizację kodeksu karnego, która nie przewiduje kary śmierci. Wówczas pojawia się pytanie, który kodeks karny będzie miał zastosowanie? W takich sytuacjach ustawodawca zazwyczaj mówi, by zastosować łagodniejsze dla oskarżonego przepisy. Natomiast w innych przypadkach przepisy przejściowe nowego aktu prawnego zazwyczaj wskazują, co zrobić w sytuacjach, które się toczą lub których skutki trwają do chwili obecnej, przesądzając wprost prymat stosowania nowej albo dotychczasowej regulacji. Ale niestety istnieje również gros aktów prawnych, które wskutek niedoskonałej legislacji w ogóle nie mają przepisów przejściowych. W takich przypadkach obywatele często zwracają się o pomoc do prawników, którzy analizują, m.in. na podstawie analizy dorobku teorii prawa, jakie prawo powinno być stosowane. Czasami np. powołuje się na zawartą w Konstytucji zasadę praw nabytych.
Przejdźmy do konkretnych przykładów, w których czas wpływa na powstawanie, wykonywanie i wygaśnięcie praw oraz obowiązków. Jednym z nich jest zasiedzenie, czyli nabycie prawa (np. własności) wskutek długotrwałego posiadania.
Kodeks cywilny przewiduje, że może dojść do zasiedzenia np. nieruchomości, ale po jakim czasie to nastąpi, zależy od tego, czy mówimy o posiadaniu samoistnym tej nieruchomości w dobrej czy złej wierze. Jeśli jesteśmy przekonani, że właścicielami jesteśmy my, albo jakiś nasz wstępny, i użytkujemy ją jak własność, to zasiedzenie może nastąpić po upływie 20 lat. Jeśli natomiast mamy wątpliwości co do właścicielstwa, czyli innymi słowy mamy świadomość, że spowodowaliśmy komuś szkodę, to wówczas ten okres wydłuża się do 30 lat.
Inny przykład z prawa cywilnego to kwestia nabywania pełnej zdolności do czynności prawnych.
Już po ukończeniu 13. roku życia nabywa się częściową zdolność do czynności prawnych. Wiemy również, że pełnoletność możemy nabyć nawet przed 18. rokiem życia, np. przez zamążpójście, co spowoduje uzyskanie możliwości samodzielnego kształtowania swojej sytuacji prawnej poprzez nabywanie praw i zaciąganie zobowiązań. Ponadto w prawie rodzinnym są kwestie związane z alimentacją – można np. wykazać, że mimo ukończenia 18. roku życia dziecko nie jest jeszcze samodzielne, bo np. kontynuuje naukę, i to może wydłużyć okres konieczności płacenia alimentów.
Jakie jeszcze przykłady moglibyśmy podać?
Tych przykładów jest multum i z pewnością wszystkie nie zmieściłyby się w tym wywiadzie. Ale podam jeszcze kilka, które ad hoc przychodzą mi do głowy, chociażby te z prawa pracy: zawieranie umów na czas próbny, określony, nieokreślony, dodatki stażowe, okresy wypowiedzenia jako pochodne stosunku długości zatrudnienia. W prawie karnym mamy przedawnienie karalności, zatarcie skazania, wiek odpowiedzialności karnej. Prawo administracyjne również otwiera nam kolejną przestrzeń regulacji czasowej – to np. wszystkie koncesje czy pozwolenia wydawane na czas określony.
Zdarzają się jednak sytuacje, gdy czas, który jest tak istotny, bywa nadużywany, a przewlekłość postępowania sądowego może mieć negatywne skutki zarówno dla jednostek, jak i firm, instytucji czy ogólnego stanu państwa.
Niestety ma pani rację. Z czymś takim mamy niejednokrotnie do czynienia w postępowaniach, w których ludziom zależy na szybkim rozwiązywaniu problemów – np. w sporze z pracodawcą, sąsiadem czy w przypadku uzyskania pozwolenia na budowę. Czas odgrywa ogromną rolę również w biznesie, bo jeśli kontrahent nie wywiązuje się ze zobowiązań, to brak przepływu środków finansowych może doprowadzić do upadłości firmy. Czytałem kiedyś opracowanie, które wskazywało na związek pomiędzy przewlekłością postępowania sądowego a rozwojem gospodarczym. Bo kto będzie chciał inwestować w kraju, w którym nie będzie mógł w jakimś racjonalnym czasie rozwiązać ewentualnych sporów?
Nie jest tajemnicą, że prawnicy wiedzą, jak przyspieszać lub zwalniać procedury sądowe, więc czasami tym czasem po prostu manipulują.
Tak, dlatego prawodawca stara się temu przeciwdziałać, udoskonalając system. Problem jest jednak na tyle poważny, że od jakiegoś czasu mamy specjalne postępowanie dotyczące tak zwanej skargi na przewlekłość postępowania. Obywatel może wystąpić do Skarbu Państwa o odszkodowanie za to, że sędzia za długo prowadzi postępowanie. Jest takie angielskie powiedzenie „Justice delayed is justice denied”, czyli dosłownie „Sprawiedliwość opóźniona jest sprawiedliwością odmówioną”. Wygranie procesu po 10 latach jest raczej radością przez łzy, bo mamy świadomość, że straciliśmy czas, pieniądze, emocje, a czasami również zdrowie. Dlatego tak ważne jest to, żeby promować też pozasądowe formy opanowywania sporów. Warto korzystać z mediacji, negocjacji, sądów polubownych, bo w taki sposób możemy załatwić nasze sprawy w o wiele krótszym czasie, a czas – jak wiemy – jest dla nas niezwykle cenny.
Rozmawiała Marta Wiśniewska
Dr hab. Adam Zienkiewicz, prof. UWM jest kierownikiem Katedry Teorii i Historii Prawa, radcą prawnym, mediatorem, ekspertem Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych. Jego zainteresowania badawcze to teoria i filozofia prawa, mediacje i negocjacje prawnicze, holizm prawniczy, etyka prawnicza, psychologia prawa, teoria i praktyka wykładni prawa, retoryka i erystyka prawnicza.
Tekst ukazał się w czerwcowo-lipcowym numerze „Wiadomości Uniwersyteckich", którego tematem przewodnim jest czas. Wspólnie z naukowcami UWM przyglądamy się przestrzeniom, w których albo rzuca się mu wyzwanie (medycyna z ratownictwem na czele), albo próbuje się przewidzieć skutki jego upływu (ekonomia, polityka społeczna). Sprawdzamy, jak nauka, a wraz z nią technika, próbują czas... oszukać. Nie zapominamy też o sukcesach naszej społeczności i najważniejszych wydarzeniach z życia uczelni. Wszystkie wydania naszego uniwersyteckiego pisma dostępne są na >>> stronie internetowej.
