Poczucie bezpieczeństwa jest kluczową kwestią dla każdego człowieka.
Abyśmy mogli być aktywni i twórczy, potrzebujemy spokoju rozumianego jako przewidywalność zdarzeń. W świecie rosnących zagrożeń, konfliktów zbrojnych, działań hybrydowych z wykorzystaniem technologii sztucznej inteligencji, klęsk żywiołowych i kryzysów infrastrukturalnych, odporność państwa zaczyna się od wymiaru personalnego, perspektywy pojedynczego człowieka i jego rodziny.
Ale ten poziom indywidualny musi współgrać z instytucjonalnym, państwowym.
Oczywiście. Polskie państwo oraz społeczeństwo muszą potrafić wykazać się zdolnością do szybkiego powrotu do normalnego funkcjonowania w sytuacjach zagrożenia. Aby tak się stało, powinny zadziałać rozmaite elementy, m.in. dobrze zdefiniowane role i odpowiedzialności (współpraca poszczególnych ministerstw i szczebli administracji), interoperacyjność instytucji i procedur, ostrzeganie, alarmowanie, troska o infrastrukturę ochronną i krytyczną, ćwiczenia, szkolenia oraz stała współpraca administracji, służb, sektora prywatnego, a także społeczeństwa. Ochrona ludności powinna być wspólną sprawą – skuteczność systemu będzie zależała od tego, czy będziemy w stanie działać razem.
Pomóc nam odnaleźć się w sytuacjach zagrożenia ma „Poradnik bezpieczeństwa” przygotowany przez MSWiA, MON i Rządowe Centrum Bezpieczeństwa. W maju weszła w życie nowelizacja ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej.
Bez wątpienia ten poradnik jest „podstawą podstaw” i każdy z nas powinien się z nim zapoznać. Jednak treści zawarte w poradniku można byłoby wzmocnić dodatkowym przekazem edukacyjno--informacyjnym, obejmującym reklamy społeczne, programy radiowe i telewizyjne oraz wykorzystującym inne źródła i nośniki informacji. Pozwoliłoby to uzupełnić treści zawarte w poradniku o konkretne przykłady właściwych zachowań w różnorodnych sytuacjach zagrożenia.
Z kolei wspomniana ustawa wprowadziła do naszego porządku prawnego system ochrony ludności i obrony cywilnej, składający się z trzech kategorii instytucji: organy, podmioty, zasoby. Wprowadzono także czytelny podział: ochrona ludności dotyczy czasu pokoju, kryzysu oraz stanu klęski żywiołowej, stanu nadzwyczajnego. W momencie wprowadzenia stanu wojennego oraz ogłoszenia wojny, system ochrony ludności automatycznie staje się systemem obrony cywilnej, definiowanej jako wykonywanie zadań humanitarnych, mających na celu ochronę ludności przed niebezpieczeństwami wojny lub katastrof.
Z jednej strony obserwujemy działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa, a z drugiej są kwestie budzące obawę, jak np. stan i dostępność schronów.
Niestety statystyki dotyczące schronów – mówiąc eufemistycznie – nie napawają optymizmem, ale są wprowadzane zarządzenia, które mają spowodować, że dostępność takich miejsc będzie się poprawiała. Zachęcam również wszystkich do ściągnięcia aplikacji „Gdzie się ukryć” przygotowanej przez Państwową Straż Pożarną. Co istotne, system w tej aplikacji rozróżnia trzy podstawowe kategorie: schrony (budowle ochronne zapewniające najwyższy poziom ochrony), ukrycia (budowle ochronne o innym poziomie zabezpieczenia) oraz MDS (miejsce doraźnego schronienia, które mogą zapewnić ochronę w sytuacjach krótkotrwałego zagrożenia). Powinniśmy pamiętać o tej kategoryzacji, bo o ile na pozór nie ma dużej różnicy znaczeniowej między „schronem” a „miejscem schronienia”, to w rzeczywistości jest ona dość znacząca.
Jest pan dyrektorem NATO DEEP e-Academy. Jakie są pana zadania?
NATO DEEP e-Academy to wyspecjalizowana inicjatywa edukacyjna NATO, związana z Defence Education Enhancement Programme (DEEP), programem wspierającym rozwój i modernizację edukacji obronnej w krajach partnerskich NATO. Obecnie tym programem objętych jest piętnaście krajów partnerskich, w tym Ukraina, Kolumbia, Armenia, Gruzja, Bośnia i Hercegowina czy Mauretania. Ja skupiam się na sferze kształcenia zdalnego – odpowiadam m.in. za kursy i szkolenia online z zakresu bezpieczeństwa i obronności, rozwój e-learningu i metod nauczania na odległość oraz przygotowywanie programów i materiałów edukacyjnych dla instytucji wojskowych i akademickich. W naszym katalogu z 2026 roku znajduje się ponad 90 kursów, które są dostępne w jedenastu językach.
Za wkład we wdrożenie w ukraińskich siłach zbrojnych kompleksowych rozwiązań e-learningowych otrzymał pan od Uniwersytetu Obrony Narodowej Ukrainy w Kijowie tytuł doktora honoris causa. Co udało się zrobić dzięki tej współpracy?
W związku ze współpracą NATO z Ukrainą od 2013 roku istnieje program NATO DEEP Ukraine, który wspiera reformę ukraińskiego systemu szkolnictwa wojskowego. Program koncentruje się przede wszystkim na harmonizacji programów nauczania i metod dydaktycznych, rozwoju kompetencji kadry akademickiej i instruktorów, wzmacnianiu zdolności instytucjonalnych uczelni wojskowych i centrów szkoleniowych. Oprócz tego, o czym pani wspomniała, czyli mojej pomocy w tworzeniu i wdrażaniu praktycznego systemu zdalnego kształcenia dla ukraińskich sił zbrojnych, udało nam się zrobić wiele innych kursów, np. dotyczący procedur antykorupcyjnych, który został przetłumaczony na język ukraiński i udało nam się przeszkolić pracowników wszystkich kluczowych resortów Ukrainy. Ostatnio zwrócił się też do mnie komendant Instytutu Wojskowego Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki z prośbą o dostęp do portalu NATO DEEP e-Academy dla 800 nowych użytkowników, zainteresowanych kursami dotyczącymi cyberbezpieczeństwa, wojskowej terminologii anglojęzycznej oraz wykorzystania sztucznej inteligencji w kształceniu i szkoleniu.
W czwartek 30 lipca br. na Lubelszczyźnie spadł rosyjski pocisk manewrujący. We wrześniu 2025 roku doszło do naruszenia polskiej przestrzeni powietrznej przez rosyjskie drony. Co te sytuacje mówią nam o naszym bezpieczeństwie?
Po angielsku moglibyśmy powiedzieć na to „wake-up call”, czyli sygnał ostrzegawczy albo pobudka. Wydarzenia te powinny być dla nas swego rodzaju otrzeźwieniem. Nie chcę oceniać jakości i skuteczności działań instytucji rządowych oraz sił zbrojnych, ale chciałbym to osadzić w kontekście odporności społecznej. Warto się zastanowić, czy osoby, które znalazły się w pobliżu tych wydarzeń, były na to przygotowane, czy umiały się odpowiednio zachować. Na szczęście nic się nikomu nie stało w sensie fizycznym, ale i tak tego typu wydarzenia niosą za sobą negatywne konsekwencje w postaci chociażby stresu, jakiego doznają świadkowie.
W jaki sposób o takich sytuacjach powinny komunikować media?
Wniosek, który płynie z sytuacji na Lubelszczyźnie, jest taki, że musimy nieustanie myśleć, mieć świadomość dezinformacji. Po stronie mediów leży zaś odpowiedzialność za to, aby nie traktować tych zjawisk jako okazji do zwiększenia wskaźników oglądalności czy liczby wyświetleń. Państwo musi mieć w takich sytuacjach strategię komunikacyjną i media powinny się jej podporządkować – tak, żeby trafiać z właściwą informacją do właściwego grona odbiorców we właściwym czasie.
Podkreśla pan, że w kształceniu, które ma pomóc w osiągnięciu społecznej odporności, istotną rolę do odegrania mają uniwersytety. Nasz ma tę dodatkową możliwość, że może skorzystać ze współpracy w ramach sojuszu Uniwersytetów Europejskich ChallengeEU.
Tak, i właśnie dlatego, we współpracy z uniwersytetem ECAM La Salle [francuskim uniwersytetem, który wraz z UWM i siedmioma innymi uniwersytetami tworzy sojusz ChallengeEU – przyp. red.] realizujemy projekt pt. „Cybersecurity Lighthouse”. Dotyczy on – jak sama nazwa wskazuje – cyberbezpieczeństwa – i będzie dostępny na platformie Moodle dla wszystkich uczelni sojuszu.
Rozmawiała Marta Wiśniewska
Dr hab. Piotr Gawliczek, prof. UWM pracuje w Filii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Ełku. Do jego zainteresowań naukowych należą kwestie interakcji cywilizacyjnych, działań kognitywnych, zastosowania technologii informacyjno-komunikacyjnych, sztucznej inteligencji w edukacji, a także istoty e-learningu, komunikacji strategicznej oraz mediów społecznościowych. Od 2020 r. jest dyrektorem NATO Deep e-Academy.
Tekst ukazał się w jesiennym wydaniu „Wiadomości Uniwersyteckich”, którego tematem przewodnim jest bezpieczeństwo. Ekspertów z UWM pytamy o wielkie wyzwania i codzienne wybory, o sprawy międzynarodowe i te lokalne, związane z naszym kampusem. Jak co miesiąc, informujemy również o wydarzeniach z uczelni, dokonujemy przeglądu prowadzonych badań naukowych oraz donosimy o powodach do dumy z naszej kadry i studentów.
Wszystkie numery naszego uniwersyteckiego pisma można znaleźć na stronie internetowej UWM.
