Choć byli tacy, którzy się przeciw temu buntowali, to przez wiele lat obowiązywała następująca logika: „Jeśli nie ma cię na Facebooku, to nie istniejesz”. Obecność w mediach społecznościowych dawała nam poczucie społecznej inkluzji, trzymania ręki na pulsie bieżących wydarzeń oraz dostarczała rozrywki. Dziś coraz częściej zadajemy sobie pytanie o bezpieczeństwo i sens uczestniczenia w wyścigu technologicznych gigantów, którzy zyski stawiają ponad wszystko.
Rysy na wizerunku
Nazwisko i wizerunek Rafała Brzoski, przedsiębiorcy i innowatora, założyciela firmy InPost, wykorzystali przestępcy publikujący fałszywe reklamy na Facebooku, mające zachęcić do inwestycji w brudne interesy oraz zwiększyć ruch na podejrzanych stronach internetowych. Ta sytuacja to znaczna rysa na wizerunku firmy Meta, właściciela FB. Bo skoro serwis nie był w stanie uchronić od scamu znanej i wpływowej osoby, to na jaką ochronę mogą liczyć „zwykli” użytkownicy?
Politycy, biznesmeni czy medioznawcy coraz częściej i odważniej krytykują mechanizmy działania social mediów. Głos w tej sprawie zabrał nawet Leon XIV, który w swojej pierwszej encyklice „Magnifica humanitas” zauważa, że kilka firm, bardziej wpływowych niż niektóre państwa, jest w stanie narzucać swoje reguły. Papież zaznacza, że masowe gromadzenie danych, profilowanie użytkowników i uzależniające mechanizmy platform mogą prowadzić do nowych form kontroli społecznej. W swoim dokumencie upomina się więc o ochronę prywatności i autonomii jednostki.
Dr. hab. Miłosza Babeckiego, medioznawcę z Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, pytamy, czy dostrzega zmiany w zachowaniu użytkowników, którzy nie są ekspertami czy influencerami.
– Mam wśród swoich znajomych osoby, które często nawet nie publikują nic na FB, ale mimo że są świadomi tych wszystkich afer, nie zrezygnują z niego, bo jest dla nich jak dziurka od klucza. Gdyby usunęli konto, to byłoby trochę tak, jakby przestali odbierać telefony od rodziny – mówi dr hab. Miłosz Babecki.
Medioznawca zauważa również, że wobec monopolu Mety trudno o całkowite rozstanie z produktami tej firmy.
– Przypomina mi to przełom lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych, kiedy to walczono z dominacją Microsoftu. Wówczas niektórzy przechodzili na Linuxa i inne systemy, ale dziś opuszczenie ekosystemu Mety oznaczałoby opuszczenie także WhatsAppa, który jest niezbędny w komunikacji zawodowej czy prywatnej – mówi.
Sprawa związana z Brzoską jest jedną z najnowszych i najgłośniejszych, ale wydarzeń, które zachwiały zaufanie do mediów społecznościowych, było w ostatnich latach o wiele więcej.
W 2018 r. okazało się, że firma Cambridge Analytica nielegalnie pozyskała dane 87 mln użytkowników Facebooka poprzez aplikację „This Is Your Digital Life”. Informacje te wykorzystano do precyzyjnego profilowania użytkowników i ukierunkowanych kampanii politycznych, m.in. podczas wyborów w USA i referendum brexitowego.
Na początku XXI w. w Myanmie, gdzie Facebook stał się synonimem „internetu”, armia wykorzystała algorytmy do zbuntowania jednej części ludności przeciw drugiej, w wyniku czego doszło do jednego z najbardziej przerażających współcześnie przykładów ludobójstwa.
Dr hab. Miłosz Babecki mówi, że jako użytkownicy tych platform, mamy prawo czuć się oszukani przez ich właścicieli.
– Odbieram to jako zerwanie pewnej umowy społecznej. Początki mediów społecznościowych w Polsce przypadły na czas, w którym studiowałem. Byłem zainteresowany tematem, więc wiele o tym czytałem. Obejrzałem także film „Social Network” i muszę przyznać, że obiecano nam coś zupełnie innego. Obecnie w social mediach są treści, których nigdy nie chcielibyśmy tam zobaczyć. Ktoś kiedyś doszedł do wniosku, że negatywne emocje napędzają wyświetlenia i algorytm działa właśnie w taki sposób – zauważa dr hab. Miłosz Babecki.
E-rodzicielstwo
Chociaż doniesień o fałszywych treściach, kradzieży tożsamości, próbach wyłudzenia danych czy oszustwach finansowych z wykorzystaniem profili w mediach społecznościowych pojawia się coraz więcej, dla wielu użytkowników nadal są one miejscem, w którym dzielą się swoim życiem rodzicielskim.
– Zdjęcie z pierwszego dnia szkoły, fotografia z kąpieli czy wpis o chorobie i trudnym zachowaniu dziecka mogą wydawać się niewinne. Granica między takim dzieleniem się a naruszaniem prywatności dziecka bywa jednak wyjątkowo cienka – zauważa dr Joanna Dziekońska, pedagożka z Wydziału Nauk Społecznych UWM, która zajmuje się m.in. badaniem funkcjonowania dzieci w kulturze cyfrowej.
Zjawisko, o którym rozmawiamy z dr Dziekońską, to sharenting. Oznacza ono publikowanie przez rodziców i opiekunów zdjęć, filmów i informacji (często poufnych) dotyczących dzieci w mediach społecznościowych. Skalę tego zjawiska pokazuje raport T-Mobile Polska pt. „Status: Udostępnione – skala i charakterystyka sharentingu w Polsce” (2026).
– Połowa badanych rodziców przyznała, że w ciągu ostatniego roku publikowała w internecie materiały dotyczące swoich dzieci. Najczęściej kierowała nimi chęć zachowania wspomnień oraz dzielenia się ważnymi momentami z bliskimi. Dobre intencje rodziców nie zawsze jednak oznaczają dobre doświadczenia dzieci. Co piąty młody człowiek deklaruje, że czuł się zawstydzony treściami udostępnionymi przez rodziców. To właśnie perspektywa dziecka powinna być punktem odniesienia w rozmowie o sharentingu – mówi dr Joanna Dziekońska, komentując wyniki raportu.
Badaczka z UWM przypomina też, że każda publikacja współtworzy cyfrowy ślad dziecka, często na długo przed tym, zanim będzie ono w stanie świadomie zdecydować, co chce o sobie ujawniać.
– Rodzice w pewnym sensie rozpoczynają budowanie cyfrowej biografii dziecka bez jego udziału. Problemem jest również utrata kontroli nad opublikowaną treścią. Zdjęcie może zostać zapisane, skopiowane, przesłane dalej czy wykorzystane poza pierwotną intencją. Może również zawierać informacje o miejscu i czasie wykonania czy trafić do osób, dla których wcale nie było przeznaczone – wyjaśnia dr Dziekońska.
Efektem wspomnianego raportu jest wspólna kampania edukacyjna T-Mobile Polska, Komendy Głównej Policji oraz UNICEF Polska. Jej celem jest zwiększenie świadomości na temat zagrożeń i ochrona prywatności najmłodszych. Jej twórcy apelują: nie każde wspomnienie musi mieć status „udostępnione”.
Dr Dziekońska uważa, że w edukacji nie chodzi o całkowitą rezygnację z publikowania zdjęć dzieci, lecz o większą uważność.
– Przed udostępnieniem warto zastanowić się, czy treść nie narusza intymności dziecka, czy chciałoby ono zobaczyć ją w sieci za kilka lat i – szczególnie w przypadku starszych dzieci – zapytać je o zgodę. Odpowiedzialne rodzicielstwo cyfrowe oznacza bowiem uznanie, że dziecko nie jest częścią internetowej tożsamości rodzica. Ma własne prawo do prywatności, wizerunku i stopniowego decydowania o tym, jak chce być obecne w przestrzeni cyfrowej – tłumaczy dr Dziekońska.
Co na to prawo
Jeśli chodzi o scam dotykający przedsiębiorców, firmy łączą siły w walce z deepfake’ami czy fałszywymi reklamami. Rafał Brzoska uruchomił oficjalną kampanię obywatelską i złożył petycję. Postuluje w niej wprowadzenie przepisów nakładających na platformy społecznościowe kary finansowe w wysokości 150 proc. przychodów, jakie uzyskały z emisji nielegalnych reklam.
W sytuacji sharentingu i naruszenia prywatności, np. dziecka czy publikacji informacji prywatnych bez czyjejś zgody, w obronie staje prawo, m.in. Konstytucja RP (art. 47, który gwarantuje każdemu prawo do ochrony życia prywatnego), Konwencja o Prawach Dziecka (art. 16 zakazuje bezprawnej ingerencji w sferę życia prywatnego dziecka oraz zapewnia mu ochronę prawną), kodeks cywilny, kodeks karny czy ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, która wymaga zgody na udostępnienie wizerunku. To narzędzia, które próbują bronić dziecka przed budowaniem jego cyfrowej historii wbrew jego woli.
Marta Wiśniewska, Anna Wysocka
Tekst ukazał się w jesiennym wydaniu „Wiadomości Uniwersyteckich”, którego tematem przewodnim jest bezpieczeństwo. Ekspertów z UWM pytamy o wielkie wyzwania i codzienne wybory, o sprawy międzynarodowe i te lokalne, związane z naszym kampusem. Jak co miesiąc, informujemy również o wydarzeniach z uczelni, dokonujemy przeglądu prowadzonych badań naukowych oraz donosimy o powodach do dumy z naszej kadry i studentów.
Wszystkie numery naszego uniwersyteckiego pisma można znaleźć na stronie internetowej UWM.
