Kolejne projekty na UWM ze wsparciem Narodowego Centrum Nauki

Aby powstawały kolejne projekty badawcze, potrzebne są nie tylko ciekawe pomysły, ale przede wszystkim środki na realizację badań. Narodowe Centrum Nauki proponuje narzędzie w postaci tzw. małych grantów, czyli konkurs MINIATURA. Osoby, których projekty się zakwalifikują, otrzymują środki na przeprowadzenie badań wstępnych lub pilotażowych. Głównym celem konkursu jest ułatwienie naukowczyniom i naukowcom na wczesnym etapie kariery wejścia w system grantowy. Jak informuje NCN, w dziesiątej edycji mogły brać udział osoby ze stopniem doktora uzyskanym w latach 2014-2026, które mają w swoim dorobku co najmniej jedną pracę opublikowaną lub przyjętą do druku albo co najmniej jedno dzieło lub dokonanie artystyczne lub artystyczno-naukowe. 

Wnioski w tej edycji były przyjmowane przez pół roku, od lutego do lipca 2026. Poniżej prezentujemy reprezentantów UWM, którzy otrzymali wsparcie NCN w ostatnich miesiącach (wnioski złożone w maju i czerwcu). 

Masowa izolacja w pandemii a zabójstwa 

Dr Andrzej Gawliński z Wydziału Prawa i Administracji UWM będzie realizował projekt pt. „Wpływ pandemii COVID-19 na strukturę i specyfikę zabójstw w Polsce”. Punktem wyjścia dla badań dr. Gawlińskiego była analiza danych Komendy Głównej Policji z lat 2001-2016, która wskazywała na wyraźną, długofalową tendencję spadkową liczby zabójstw w Polsce: od 1325 przestępstw stwierdzonych do rekordowo niskiego poziomu 456 czynów. Ten wieloletni trend załamał się w dobie pandemii COVID-19. W 2020 roku liczba zabójstw stwierdzonych wzrosła do 641, co stanowiło gwałtowny skok względem roku poprzedniego (2019 r. – 524). Wysoki poziom utrzymał się również w roku 2021, gdy odnotowano 625 przestępstw. Ponowny spadek do poziomu 499 czynów przyniósł dopiero rok 2022, co zbiegło się bezpośrednio ze zniesieniem większości obostrzeń.

Jak wytłumaczyć tę anomalię? Kluczowym elementem prowadzonych badań jest weryfikacja hipotezy, według której pandemia nie tylko stwarzała nowe sytuacje konfliktowe, ale przede wszystkim zadziałała jako katalizator przyspieszający pewne patologiczne procesy. Przymusowa izolacja społeczna prawdopodobnie skróciła drogę od chronicznego konfliktu domowego i alkoholu do eskalacji zakończonej zabójstwem.

– Równie istotna w moich badaniach jest analiza możliwej zmiany zachowania sprawców bezpośrednio po dokonanym zabójstwie. Wszechobecne restrykcje, wzmożona kontrola przestrzeni publicznej oraz trudności z zatarciem śladów i ukryciem zwłok, ograniczyły do pewnego stopnia czynności zmierzające do uniknięcia odpowiedzialności karnej. Może o tym świadczyć odnotowany wzrost wykrywalności zabójstw: ze średnio 96,9 proc. przed pandemią do rekordowych 98,2 proc. w 2021 r. oraz aż 99,2 proc. w 2022 r. – tłumaczy dr Andrzej Gawliński.

Badania pilotażowe obejmują sprawy prawomocnie zakończone wszczęte z art. 148 k.k. z lat 2018-2025. Naukowiec analizuje je w trzech sądach. Liczy na to, że wyniki pozwolą wypełnić istotną lukę badawczą w polskiej praktyce śledczej i przysłużą się do opracowania programów prewencyjnych oraz optymalizacji metodyki śledztw w warunkach masowej izolacji.

Autokratyzacja Gruzji 

Dr Maryana Prokop z Wydziału Nauk Społecznych UWM otrzymała wsparcie na realizację projektu pt. „Stabilność polityczna w warunkach autokratyzacji reżimu hybrydowego: przypadek Gruzji”. 

Stabilność polityczna w demokracjach wynika przede wszystkim z trwałości instytucji, akceptacji reguł gry politycznej i możliwości pokojowej zmiany władzy. W systemach autorytarnych jej podstawą może być natomiast koncentracja władzy i ograniczanie konkurencji politycznej. Najbardziej interesujące są jednak systemy, które znajdują się pomiędzy tymi dwoma modelami – reżimy hybrydalne. Łączą one instytucje demokratyczne z praktykami charakterystycznymi dla systemów autorytarnych. To właśnie rodzi pytanie, które stoi w centrum zainteresowań dr Prokop: co właściwie utrzymuje taki system w równowadze i dlaczego może on pozostawać trwały mimo narastających napięć politycznych i społecznych?

– Przypadkiem, który chcę zbadać, jest Gruzja. W ostatnich latach obserwujemy tam stopniową autokratyzację, czyli przesuwanie systemu w stronę coraz silniejszej koncentracji władzy i osłabiania politycznej konkurencji. Jednocześnie państwo doświadcza intensywnych protestów społecznych, sporów wokół kierunku rozwoju kraju i rosnących napięć politycznych, a mimo to system zachowuje ciągłość. To właśnie ta pozorna sprzeczność stała się dla mnie podstawą do stworzenia kategorii „stabilności patchworkowej”, czyli stabilności, która nie wynika z harmonijnego działania całego systemu, lecz z nakładania się różnych, często niespójnych mechanizmów podtrzymujących jego funkcjonowanie, tworzących nową odrębną całość – wyjaśnia dr Maryana Prokop.

Dzięki grantowi MINIATURA 10 badaczka wybiera się wkrótce na czterotygodniowy wyjazd badawczy do Tbilisi. W planach ma kwerendy i badania na trzech uniwersytetach: Ivane Javakhishvili Tbilisi State University, Ilia State University oraz Grigol Robakidze University. Będzie także współpracować z gruzińskimi ośrodkami analitycznymi oraz prowadzić konsultacje z badaczami, którzy na co dzień zajmują się przemianami politycznymi w tym kraju. Pozwoli jej to spojrzeć na zachodzące procesy nie tylko przez pryzmat dokumentów i raportów, ale także lokalnej wiedzy eksperckiej oraz przygotować podstawy do szerszych badań porównawczych nad stabilnością reżimów hybrydowych.

Histereza efektu Coandy 

Projekt dr inż. Aldony Skotnickiej-Siepsiak z Wydziału Geoinżynierii UWM pt. „Wpływ chropowatości powierzchni na histerezę efektu Coandy w warunkach przepływów przyściennych” stanowi kontynuację badań, które rozpoczęła jeszcze podczas przygotowywania rozprawy doktorskiej. Od wielu lat zajmuje się zjawiskiem efektu Coandy, czyli tendencją strugi powietrza do przylegania do znajdującej się w jej pobliżu powierzchni, oraz jego histerezą.

Jak wyjaśnia badaczka, histereza efektu Coandy polega na tym, że struga powietrza może zachowywać się w różny sposób w tych samych warunkach, w zależności od tego, jak te warunki zmieniały się wcześniej. Oznacza to, że powietrze może przepływać wzdłuż powierzchni lub się od niej odrywać, a przejścia między tymi stanami nie następują w identycznych warunkach.

– W dotychczasowych badaniach analizowałam przede wszystkim wpływ parametrów przepływu i geometrii układu na występowanie tego zjawiska. Uzyskane wyniki skłoniły mnie do postawienia kolejnego pytania: czy chropowatość powierzchni, po której przepływa powietrze, może wpływać na histerezę efekty Coandy? Jest to szczególnie istotne, ponieważ w rzeczywistych budynkach powierzchnie ścian i sufitów nie są idealnie gładkie, a wpływ ich chropowatości na histerezę efektu Coandy pozostaje słabo rozpoznany – tłumaczy dr inż. Aldona Skotnicka-Siepsiak. 

W ramach projektu przeprowadzi badania eksperymentalne na stanowisku laboratoryjnym, na którym struga powietrza będzie kierowana w pobliże powierzchni o różnym stopniu chropowatości. 

– Zmieniając kąt nachylenia powierzchni i mierząc rozkład ciśnienia, będę analizować warunki, w których struga przylega do powierzchni lub się od niej odrywa. Pozwoli to określić, czy i w jakim stopniu chropowatość wpływa na przebieg histerezy efektu Coandy – wyjaśnia. 

Badania mają charakter podstawowy, jednak w dalszej perspektywie ich wyniki mogą znaleźć zastosowanie w projektowaniu systemów wentylacji i klimatyzacji. Lepsze poznanie mechanizmów sterujących przepływem powietrza może przyczynić się do opracowania rozwiązań umożliwiających bardziej efektywne kształtowanie jego rozkładu w pomieszczeniach.

Zastosowanie Msplit estymacji do opracowania danych GNSS

Dr inż. Patrycja Wyszkowska to kolejna reprezentantka Wydziału Geoinżynierii UWM, która na swoje działania naukowe otrzymała grant MINIATURA 10. Głównym celem jej projektu pt. „Implementacja Msplit estymacji do opracowania obserwacji GNSS – badania wstępne” jest adaptacja różnych wariantów Msplit estymatorów do opracowania danych GNSS (Global Navigation Satellite System), również tych obarczonych błędami grubymi. W analizie deformacji czy osuwisk źródłem obserwacji odstających mogą być także nagłe przemieszczenia występujące w trakcie kampanii pomiarowej. 

– W ramach badań będą przeprowadzone testy wykorzystujące dane GNSS: dane symulowane oraz dane rzeczywiste pozyskane podczas pomiarów terenowych. Zastosowanie Msplit estymacji poprowadzi do uzyskania dwóch równoważnych rozwiązań, co może pozwolić na poprawną estymację parametrów pozycji mimo obarczenia obserwacji błędami grubymi oraz jednocześnie na wyznaczenie pozycji przed i po wystąpieniu przemieszczenia. Nie jest to możliwe w przypadku zastosowania konwencjonalnych metod, w których uzyskuje się tylko jedno rozwiązanie. Realizacja działania naukowego pozwoli zatem wypełnić lukę w metodach opracowania danych GNSS zawierających obserwacje odstające – mówi dr inż. Patrycja Wyszkowska. 

Jest to w pewnym sensie kontynuacja zainteresowań dr inż. Wyszkowskiej. Badaczka w swojej pracy doktorskiej skupiła się głównie na propozycjach nowych, odpornych na obserwacje odstające wariantów Msplit estymacji, a w ostatnich latach wykorzystywała różne warianty Msplit estymacji do opracowania danych pochodzących ze skaningu laserowego.

Badanie bakterii dwóch gatunków kleszczy 

Dr Hanna Szymańska z Wydziału Nauk o Zdrowiu UWM zaproponowała badania na temat „Francisella spp. w kleszczach Ixodes ricinus i Dermacentor reticulatus w Polsce oraz seroprewalencja wśród mieszkańców Warmii i Mazur".

– Badania wpisują się w działalność naukową Katedry Biologii Medycznej, dotyczącą środowiskowego monitorowania kleszczy jako potencjalnych wektorów mikroorganizmów chorobotwórczych oraz mikroorganizmów o nieustalonym znaczeniu dla zdrowia człowieka – mówi dr Hanna Szymańska. 

Celem projektu jest określenie występowania bakterii z rodzaju Francisella u dwóch gatunków kleszczy bytujących w Polsce — Ixodes ricinus i Dermacentor reticulatus. Badacze porównają wyniki uzyskane w województwach warmińsko-mazurskim i dolnośląskim oraz sprawdzą, czy występowanie tych bakterii zależy od gatunku kleszcza, regionu i rodzaju siedliska. Dodatkowo, na podstawie badań serologicznych, ocenią, czy mieszkańcy Warmii i Mazur mieli wcześniej kontakt z Francisella tularensis – czynnikiem etiologicznym tularemii. 

– Tularemia jest rzadką chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterię Francisella tularensis. U ludzi choroba ma zróżnicowany obraz kliniczny obejmujący objawy grypopodobne, zmiany skórne oraz obrzęki węzłów chłonnych. W Polsce zakażenia wywołuje przede wszystkim podgatunek Francisella tularensis subsp. holarctica. Do zakażenia człowieka może dojść różnymi drogami, w tym w wyniku ukąszenia przez zakażonego stawonoga. W ostatnich latach w Polsce obserwuje się wzrost liczby zachorowań na tularemię, jednak wiedza na temat występowania bakterii z rodzaju Francisella u kleszczy w naszym kraju nadal jest ograniczona – wyjaśnia dr Szymańska. Dodaje, że województwo warmińsko-mazurskie jest ciekawym terenem badawczym, bo jest bogate w naturalne siedliska kleszczy, a jednocześnie odnotowuje się niewiele przypadków tularemii. 

Badania będą przebiegały w dwóch etapach. W pierwszym naukowcy przeanalizują materiał DNA pochodzący od kleszczy obu gatunków, zebranych w siedliskach miejskich i naturalnych na terenie województw warmińsko-mazurskiego i dolnośląskiego. W drugim etapie zostaną przebadane próby surowicy krwi pobrane od dorosłych mieszkańców Warmii i Mazur, w tym osób zawodowo narażonych na kontakt z kleszczami, takich jak leśnicy. Projekt ma charakter pilotażowy. 

Konkurs MINIATURA finansuje działania naukowe służące przygotowaniu wniosku planowanego do złożenia w konkursach NCN lub innych konkursach ogólnokrajowych lub międzynarodowych na finansowanie projektów badawczych. W konkursie MINIATURA 10 kilka miesięcy temu wsparcie otrzymała także dr hab. n. med. i n. o zdr. Blanka Wolszczak-Biedrzycka, prof. UWM z Katedry Psychologii i Socjologii Zdrowia oraz Zdrowia Publicznego UWM. 

aw, mw