27 Sierpnia 2026
Aktualności
Jak najprościej zdefiniować, czym jest Open Access?
Jest to wiedza bez barier, czyli swobodny i bezpłatny dostęp do publikacji naukowych. Otwarty dostęp stanowi jedną z najważniejszych koncepcji współczesnej nauki, której celem jest zapewnianie powszechnego dostępu do wyników badań naukowych. Opiera się na przekonaniu, że wiedza, szczególnie ta finansowana ze środków publicznych, powinna być dobrem wspólnym i służyć całemu społeczeństwu. Wtedy nie tylko naukowcy czy studenci, ale także osoby zainteresowane danym tematem mogą korzystać z wiedzy bez ograniczeń. To jest ogromna zmiana w porównaniu z dawnym modelem, w którym dostęp do publikacji był często płatny. Dziś szczególną uwagę zwraca się na to, żeby publikacje, które powstają ze środków publicznych, były w otwartym dostępie. Są do tego odpowiednie narzędzia, czyli programy do publikowania artykułów w modelu Open Access bez ponoszenia pełnych kosztów przez autorów. Article Processing Charges (APC) opłacane są przez uczelnie lub inne instytucje.
Idea Open Access chyba nie ma zbyt długiej historii. Kiedy rozwinęła się w Polsce?
Ta idea miała swój początek w latach 90. XX wieku, gdy zaczął się rozwijać internet. W 2002 r. powstała kluczowa międzynarodowa deklaracja, Budapesztańska Inicjatywa Otwartego Dostępu, która zapoczątkowała działania na rzecz otwartej nauki. Rozwijano modele Open Access, zainteresowały się tym różne instytucje, uczelnie. Przełomem, który wpłynął na popularność idei także w Polsce, było powstanie Planu S. To była inicjatywa europejskiej koalicji różnych agencji badawczych i fundatorów projektów naukowych (cOAlition S). W 2015 r. opublikowano kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji wyników badań naukowych w Polsce i ten dokument stał się podstawą do tworzenia polityk open-accessowych na uczelniach i w instytucjach naukowych. Uczelnie zostały zobligowane do wprowadzanie idei otwartej nauki. To współpraca na poziomie państwa, uczelni, bibliotek, naukowców.
Przypomnijmy, w jaki sposób Uniwersytet Warmińsko-Mazurski wprowadził ideę otwartej nauki?
Uchwałą Senatu UWM w 2021 r. wprowadzono politykę otwartego dostępu do publikacji naukowych i danych badawczych. W tym dokumencie znalazły się zasady udostępniania publikacji i danych badawczych. Rektor powołał pełnomocnika do spraw otwartego dostępu. Obecnie jest nim dr hab. Joanna Banach-Gutierrez, prof. UWM. Narzędziem do realizacji polityki Open Access na UWM jest Baza Wiedzy. Jest to repozytorium instytucjonalne, które gromadzi publikacje naukowe, dane badawcze, rozprawy doktorskie, informacje o dorobkach pracowników. Warto przypomnieć, że uzupełnieniem tej bazy jest Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa, która umożliwia dostęp do publikacji uczelnianych, w tym książek i czasopism naukowych.
Elementem sieci współpracy są biblioteki. Jaka jest ich rola w umożliwianiu każdemu, kto potrzebuje, dostępu do wiedzy i badań naukowych?
Współczesna biblioteka przechodzi istotną transformację funkcji – od tradycyjnej instytucji, która zajmowała się tylko gromadzeniem i udostępnianiem zbiorów, do aktywnego uczestnictwa w procesie komunikacji naukowej. To znaczy, że biblioteka nie tylko przechowuje wiedzę, ale współtworzy system rozpowszechniania i zarządzania. Do jej najważniejszych zadań należy wprowadzenie repozytoriów naukowych, wspieranie naukowców w publikowaniu w modelu Open Access, doradztwo w zakresie licencji i prawa autorskiego, organizowanie wszelkiego rodzaju szkoleń i działań promujących otwartą naukę.
A jak w tej roli odnajduje się Biblioteka Uniwersytecka UWM?
Biblioteka Uniwersytecka jest koordynatorem działań na rzecz dostępności naukowej na uczelni, czyli wspiera naukowców w korzystaniu z programów otwartego publikowania, oferuje pomoc w deponowaniu publikacji, doradza przy wyborze licencji, organizuje szkolenia i wydarzenia, które promują otwartą naukę. Pełni więc funkcję centrum kompetencji w zakresie Open Access. Zarządza także repozytorium instytucjonalnym, czyli Bazą Wiedzy UWM, do powstania której uczelnia została zobligowana. Wdrażanie tej bazy rozpoczęło się w 2022 r. Cały czas funkcjonują równolegle dwa systemy – bo mamy jeszcze Expertusa, który w czerwcu 2026 zostanie wygaszony. Zostanie wyłącznie Baza Wiedzy UWM i to w niej będą uzupełniane publikacje. To będzie miejsce, gdzie znajdziemy informacje o publikacjach, doktoratach, projektach i innych osiągnięciach oraz aktywnościach pracowników. W tej chwili (rozmawiamy 15 maja – red.) w Bazie Wiedzy mamy zarejestrowanych ponad 80 tys. publikacji. Jeżeli chodzi o publikacje w Open Accessie, to jest ich ponad 10 tys. Mamy również zarejestrowanych ok. 600 doktoratów, z czego w repozytorium jest zdeponowanych 514. Biblioteka pełni funkcję doradczą w zakresie otwartych danych badawczych – podpowiadamy, jak zarządzać danymi (pozyskiwanymi i wytwarzanymi) w swoim projekcie badawczym, jak je przechowywać, jak przygotować dokumentację, jak wygląda ochrona danych wrażliwych.
Co pani zdaniem, jako współzarządzającej biblioteką, jest największym wyzwaniem w temacie Open Access?
Największym wyzwaniem są rosnące koszty publikacji w tym modelu. Ważne jest, żeby te środki były w instytucjach dostępne. Innymi wyzwaniami są też wymagania podmiotów przyznających granty i konieczność wyboru odpowiednich czasopism. Myślę, że istotne jest także odpowiedzialne udostępnianie danych badawczych. Moim zdaniem Open Access będzie się dalej rozwijał i stanie się standardem w nauce. Polska aktywnie ten model wdraża i uniwersytety rozwijają zarówno infrastrukturę jak i narzędzia, które wspierają otwartość. Kluczową rolę odgrywają w tym procesie biblioteki, które stają się centrum nowoczesnej komunikacji naukowej.
Rozmawiała Anna Wysocka
Mgr inż. Jolanta Osiecka-Murawa jest kustoszem i specjalistką w zakresie informacji i komunikacji naukowej. Absolwentka studiów podyplomowych z zakresu współpracy europejskiej na UWM oraz brokeringu informacji na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zastępca dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej UWM ds. komunikacji naukowej, koordynatorka działań w obszarze informacji naukowej oraz menadżerka Bazy Wiedzy UWM. Wspiera środowisko akademickie w efektywnym zarządzaniu informacją, ewaluacji działalności naukowej oraz budowaniu międzynarodowej rozpoznawalności badań.
Artykuł ukazał się w majowym numerze „Wiadomości Uniwersyteckich”, w którym pod redakcyjną lupę trafiła biblioteka. W wydaniu znalazło się kilka rozmów z pracownikami Biblioteki Uniwersyteckiej, ale nie tylko. Są w nim też teksty, które nawiązują do tematu przewodniego w sposób nieco bardziej symboliczny. Jak zawsze w naszym czasopiśmie publikujemy też teksty poświęcone najważniejszym wydarzeniom odbywającym się na Uniwersytecie i sukcesom przedstawicieli naszej społeczności. Sporo uwagi poświęcamy też działalności sojuszu ChallengeEU i pierwszej corocznej konferencji aliansu, która odbyła się na UWM na początku maja.
