05 Maja 2026
Aktualności
Pani profesor, zacznijmy od tego, że państwa członkowskie Unii Europejskiej muszą uznawać prymat prawa unijnego nad krajowym.
Państwa członkowskie, wyrażając zgodę na związanie się prawem traktatowym, przekazały jednocześnie część swojej suwerenności państwowej na rzecz instytucji ponadnarodowych. Z tym właśnie wiąże się prymat prawa unijnego nad prawem krajowym, nawet w tak wrażliwej materii, jaką jest prawo karne czy prawo konstytucyjne. Od czasu wydania dwóch kluczowych wyroków w sprawach Van Gend and Loos z 1963 r. i Flamino Costa vs. Enel z 1964 r., uznaje się, że prawo unijne stanowi szczególny, autonomiczny porządek prawny sui generis [swego rodzaju – przyp. red.], który ma w określonych dziedzinach pierwszeństwo wobec prawa krajowego. Takie podejście ma służyć jednolitej wykładni prawa unijnego i, co za tym idzie, skuteczności jego stosowania w państwach członkowskich dla osiągnięcia wyznaczonych celów UE. Powstaje jednak dylemat dotyczący nadrzędności prawa unijnego wobec konstytucji państw członkowskich. W tej kwestii przeważa stanowisko, że zapisy w konstytucji powinny być zgodne z postanowieniami traktatów, czyli prawem pierwotnym. Chodzi o zasady i wartości, na których opiera się UE. Każde państwo, które stara się uzyskać członkostwo w Unii, zobowiązane jest do zrewidowania własnej konstytucji – tak, aby móc wywiązać się ze zobowiązań dotyczących stosowania prawa unijnego w swoim wewnętrznym porządku prawnym.
W kontekście polskiego systemu prawnego wciąż budzi to jednak to kontrowersje.
Wydaje się, że Konstytucji przysługuje pierwszeństwo jej stosowania i obowiązywania, jednak polskie prawo nie powinno pozostawać w konflikcie z prawem unijnym. Należy wspomnieć, że Konstytucja RP wymagała nowelizacji przepisów dotyczących ekstradycji w związku z implementacją decyzji ramowej w sprawie Europejskiego Nakazu Aresztowania, która weszła w życie z przystąpieniem Polski do UE. W 2005 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepisy kodeksu postępowania karnego, zezwalające na przekazanie obywatela polskiego do państwa członkowskiego UE w ramach ENA, są niezgodne z Konstytucją. W 2006 r. Sejm uchwalił ustawę o zmianie Konstytucji, dotyczącą możliwości wydania obywatela polskiego, który jest ścigany za popełnienie przestępstwa, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Jest to bardzo ważna zmiana, gdyż mamy do czynienia z szerokim pojęciem ekstradycji. Może być to wydanie, przekazanie, dostarczenie osoby ściganej na wniosek innego państwa lub sądowego organu międzynarodowego.
Jakimi sprawami zajmuje się Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej?
TSUE jest organem sądowniczym UE z siedzibą w Luksemburgu. Jest to jedna instytucja, na którą składają się dwa różne sądy: Trybunał Sprawiedliwości i Sąd. Jest to najważniejszy sąd UE. Dba o to, żeby prawo było jednakowo interpretowane i stosowane we wszystkich państwach członkowskich. Do głównych spraw, którymi się zajmuje, należą: wykładnia prawa UE (pytania prejudycjalne); skargi przeciwko państwom członkowskim; skargi o unieważnienie aktów UE; skargi na bezczynność instytucji UE; odwołania i sprawy pracownicze UE. Można powiedzieć, że TSUE pełni funkcje, które w systemach prawnych państw członkowskich rozdzielone są pomiędzy różne sądy.
Czym są pytania prejudycjalne sądów krajowych i w jakich przypadkach są zadawane?
W trybie prejudycjalnym sąd krajowy może zwrócić się z zapytaniem do Trybunału o wskazówki dotyczące ważności i wykładni prawa unijnego. TSUE udziela odpowiedzi w formie orzeczenia prejudycjalnego, które jest prawnie wiążące dla sądu krajowego. Taki „dialog sądowy” służy ujednolicaniu stosowania prawa unijnego w wewnętrznych porządkach prawnych państw członkowskich zgodnie z zasadą nadrzędności nad prawem krajowym oraz odgrywa ważną rolę w ochronie praw podstawowych w UE.
Proszę wyjaśnić, czym jest Europejski Nakaz Aresztowania (ENA).
Europejski Nakaz Aresztowania jest mechanizmem przekazywania osób ściganych między państwami członkowskimi UE, który zastąpił tradycyjne postępowanie ekstradycyjne. Umożliwia aresztowanie i przekazanie danej osoby do państwa wnioskującego, w związku z toczącym się przeciwko niej postępowaniem karnym lub w celu wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności bądź innego środka pozbawienia wolności. ENA wydany za obywatelem polskim lub osobą korzystającą w Polsce z prawa azylu, nie podlega wykonaniu, jeżeli nie wyrazi ona zgody na przekazanie. Nie oznacza to jednak uniknięcia kary. Wyrok skazujący wydany w innym państwie Unii podlega wykonaniu w Polsce.
Warto również odnotować, że konsekwencją wprowadzenia ENA jest katalog tzw. europrzestępstw. Należą do nich m.in.: terroryzm, handel ludźmi, korupcja, przestępstwa przeciwko finansowym interesom UE, przestępczość komputerowa, pornografia dziecięca, przestępstwa przeciwko środowisku, zabójstwo i ciężkie uszkodzenie ciała, nielegalny handel bronią lub środkami odurzającymi, fałszowanie środków płatniczych. Katalog europrzestępstw może zostać rozszerzony na mocy decyzji Rady Unii Europejskiej.
Istnieje również taka instytucja UE jak Prokuratura Europejska, która zajmuje się ściganiem przestępstw finansowych godzących w budżet UE.
Geneza Prokuratury Europejskiej (EPPO, European Public Prosecution Office) sięga lat dziewięćdziesiątych, a mianowicie projektu tzw. Corpus Juris, czyli przepisów mających na celu ochronę finansowych interesów Wspólnot Europejskich, następnie Unii Europejskiej. Przepisy Corpus Juris przewidywały prowadzenie postępowań karnych w oparciu o zasadę terytorialności europejskiej i wiążącej się z nią propozycji utworzenia niezależnego Biura Prokuratury Europejskiej. Prokuratura Europejska została ustanowiona na mocy rozporządzenia Rady UE i rozpoczęła swoją działalność 1 czerwca 2021 r. Polska jest jej członkiem od 2024 r. Z uwagi na krótki okres funkcjonowania tej instytucji trudno jest ocenić jej działalność z perspektywy prawa krajowego czy unijnego.
Prokuratura Europejska prowadzi dochodzenia w sprawach takich jak wyłudzanie funduszy unijnych, korupcja związana z pieniędzmi UE czy praniem pieniędzy pochodzących z funduszy UE. Zajmuje się również walką z oszustwami VAT, a także prowadzi postępowania karne. Można więc powiedzieć, że działa jak prokuratura, ale na poziomie całej UE – w każdym państwie członkowskim działają delegowani prokuratorzy, a także współpracuje z krajowymi organami ścigania. Postępowania karne toczą się jednak przed właściwymi sądami państw członkowskich.
Pani profesor, kiedy umawiałyśmy się na tę rozmowę, wspomniała pani o tym, że gdy zaczęła pani zajmować się tą tematyką naukowo, to niektórzy prawnicy takie inicjatywy jak Prokuratura Europejska uważali za nierealne. Dlaczego wątpiono w takie ponadnarodowe organy?
Klasyczny model prawa karnego rozwijał się w oparciu o zasadę suwerennych uprawnień państwa do stanowienia prawa. Trzeba przypomnieć, że stanowienie prawa przez wieki było nierozerwalnie połączone z suwerennością państwową. Po drugie, współpraca państw w sprawach karnych odbywała się przy wykorzystaniu tzw. modelu wnioskowego, który znajduje swoje korzenie w prawie międzynarodowym. Podstawę współpracy państw w sprawach karnych stanowiły umowy wielostronne i dwustronne, zawierane między państwami. Współcześnie prawo karne nabiera innego kształtu, gdyż coraz bardziej zauważalne jest przenikanie norm prawa międzynarodowego i ponadnarodowego. Ten proces można określić jako internacjonalizację i europeizację krajowego prawa karnego. Teraz na poziomie UE obowiązuje koncepcja wzajemnego uznawania decyzji i orzeczeń sądowych oraz zaufania do krajowych wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych.
Rozmawiała Marta Wiśniewska
Dr hab. Joanna Banach-Gutierrez pracuje w Katedrze Prawa Międzynarodowego Publicznego i Prawa Unii Europejskiej UWM. Jej zainteresowania naukowe obejmują prawo karne międzynarodowe, prawo karne unijne oraz międzynarodowy wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych. Fot. Arch. prywatne
Tekst ukazał się w kwietniowym wydaniu „Wiadomości Uniwersyteckich”, którego tematem przewodnim jest „Europa”. Numer ukazał się przed kolejną rocznicą przystąpienia Polski do Unii Europejskiej i przed pierwszą coroczną konferencją sojuszu ChallengeEU (którego UWM jest częścią). W wydaniu można przeczytać o europejskiej współpracy i myśli politycznej, samorządzie terytorialnym w krajach UE czy edukacji dzieci Polonii. Oprócz tego, jak zawsze, dawka inspiracji i informacji z życia Uniwersytetu.
Wszystkie wydania „Wiadomości Uniwersyteckich" znajdują się >>> na stronie UWM.
