Zainteresował się pan przestępczością w tzw. białych kołnierzykach. Dlaczego wybrał pan taki temat?
Gdybyśmy chcieli zaproponować podstawową typologię zjawiska przestępczości, to najprościej byłoby wyróżnić dychotomię opartą na przemocy i jej braku. Początki mojej drogi naukowej związane są z tematem zachowań opartych na skrajnej przemocy, bo byli to zabójcy wielokrotni. Później, za namową prof. Wiesława Pływaczewskiego, wieloletniego kierownika Katedry Kryminologii i Kryminalistyki, zainteresowałem się drugim biegunem – przestępczością gospodarczą, a w szczególności tzw. białych kołnierzyków (ang. white-collar crime). Z tym zagadnieniem związany jest mój doktorat i realizowany przeze mnie projekt finansowany ze środków NCN (konkurs PRELUDIUM 21). Ogromny wpływ na moje analizy miał też pobyt w USA. Miałem zaszczyt uczyć się od prof. Sally Simpson z Uniwersytetu Maryland, która jest jednym z najważniejszych globalnych głosów debaty naukowej dotyczącej white-collar crime. To ona skierowała mnie na zajęcia do prof. Johna Lauba, wybitnego metodyka w ramach paradygmatu kryminologii drogi życiowej. W wymiarze ogólnym warto zauważyć, że przestępczość gospodarcza stanowi istotny temat badawczy, łączący się immanentnie z naruszeniami kardynalnych wartości konstytucyjnych. Zjawisko to istotnie wpływa na bezpieczeństwo ekonomiczne kraju, niszczy zaufanie obywateli do państwa oraz jego struktur, ściśle łączy się z cyberprzestępczością i wskazuje kierunki ewolucji przestępczości zorganizowanej. W przypadku tej ostatniej widoczne są niepokojące tendencje, dlatego w ich analizie włączam się w prace badawcze prof. Piotra Chlebowicza.
Czy może pan opowiedzieć więcej o swoich badaniach?
Początkowo korzystałem z danych ilościowych, a obecnie prowadzę badania jakościowe na terenie całej Polski. Projekt zakończy się za rok. Aby zbadać wszystkich sprawców, którzy znajdują się obecnie w polskich zakładach karnych, potrzebny byłby duży zespół naukowców. Moje analizy stanowią więc pewien wycinek, choć pozwalają zgromadzić bardzo interesujące dane. Koncentruję się na trajektoriach rozwojowych konkretnych sprawców. Przykładowo, jednym z typowych czynników, który według badań kryminologicznych ma zapobiegać wchodzeniu na drogę przestępstwa czy powrotowi na drogę przestępstwa, jest stałe zatrudnienie. W przypadku white-collar crime badani często je mieli, a ich zarobki były znacznie powyżej średniej. Kluczową zmienną okazał się subiektywny stosunek do wykonywanych zadań. Co więcej w przypadku tych aktorów to często właśnie zmiana struktury szans związana z osiągnięciem określonej pozycji zawodowej czy dostępem do zasobów organizacyjnych otwierała im zupełnie nowe przestrzenie do popełniania przestępstw.
Na jakie pytanie badawcze szuka pan odpowiedzi?
Prowadząc badania, zadaję sobie podstawowe pytanie kryminologiczne: co sprawia, że jedni popełniają przestępstwa związane z wykonywanym zawodem, zajmowanym stanowiskiem czy pozycją społeczną, a inni w tych samych okolicznościach tego nie robią? To pytanie kryje się w tytule mojego grantu. Trajektoria rozwojowa to sposób, w jaki sprawca wchodzi na drogę przestępstwa. W przypadku innych typów zachowań m.in. przestępczości kryminalnej badacze wskazują wiek nastoletni na początek działań przestępczych, a wiek 25–30 lat jako moment jej kumulacji. Natomiast w przypadku sprawców w białych kołnierzykach często jest tak, że wchodzą na drogę przestępstwa dopiero w wieku ok. trzydziestu i więcej lat, gdy mają już ugruntowaną pozycję, kontakty, zbudują zaufanie społeczne. Niektórzy wpisują się w tradycyjny wzór rozwoju przestępczości, zaczynając wcześniej, ale co ciekawe zostają na niej dłużej. Wyróżniamy tu sprawców incydentalnych, motywowanych nagłym kryzysem, oraz przewlekłych recydywistów.
Analizował pan konkretne historie i przypadki. Czy coś pana w nich zaskoczyło?
Ciekawe jest to, jak wiele istnieje trajektorii rozwojowych. To grupa wybitnie heterogeniczna. Można zaobserwować u sprawców cechy, które częściej łączymy z przemocą, np. zdolność do manipulacji, silny narcyzm czy psychopatię. Ułatwiają one popełnianie zbrodni, ale i bycie „białym kołnierzykiem”. Cechy ciemnej triady, występujące częściej niż w średniej populacyjnej, mogą sprzyjać podejmowaniu trudnych decyzji i tym samym wspinaczce po szczeblach kariery. Podobnie jest z kradzieżą milionów od państwa. Sprawca nie ma wyrzutów sumienia, łatwiej tłumaczy sobie, że działanie nie jest takie złe. Ktoś, kto dokonuje oszustwa podatkowego, racjonalizuje, że nie krzywdzi konkretnej ofiary. Pojawiają się też trajektorie o wydźwięku seryjności. Moje badania korespondują w tym zakresie z pracami uznanego kryminologa Roberta Mertona. Wskazują one, że w ramach socjalizacji dochodzi do pozornej internalizacji reguł społecznych. Sprawca przez długi okres zachowuje się tak, jakby ten proces przebiegł wzorowo. Planuje przyszłość, ciężko pracuje, zdobywa wykształcenie i doświadczenie. Postępuje tak, jak społeczeństwo oczekuje od wzorcowej jednostki. Dopiero później następuje przełom. W kryminologii pada pytanie, na które i ja staram się odpowiedzieć: co jest tego przyczyną? Czy socjalizacja była prawidłowa? Travis Hirschi wskazuje, że to zbieg okoliczności i okazja sprawiły, że osoba o niskiej samokontroli znalazła się na stanowisku dającym możliwość popełnienia przestępstwa. Z analiz prof. Sally Simpson i z moich badań wynika jednak, że są to często osoby, które wykazują wysoki poziom samokontroli w innych obszarach życia, bo planują je z dużym wyprzedzeniem i potrafią odraczać gratyfikację.
Czy chciałby pan kontynuować ten temat po zakończeniu projektu PRELUDIUM i obronie doktoratu?
Kryminologia jest nauką otwartą i interdyscyplinarną, dającą badaczowi niezwykle cenną wolność. Obecnie kończę prace nad artykułami dotyczącymi strat środowiskowych w warunkach wojennych, mikrokryminologii wojny na przykładzie obozów w Działdowie oraz ochrony terenów zielonych w przestrzeni zurbanizowanej. W ramach głównego projektu badam natomiast tzw. wcieleniowe oszustwa inwestycyjne. Sprawcy, działając w ramach zorganizowanych grup przestępczych, budują nierzadko wielomiesięczną, manipulacyjną relację z ofiarą. Skala zjawiska jest istotna. Jeśli spojrzymy na nasze województwo tylko przez pryzmat pierwszego półrocza tego roku, odnotowano około 130 takich spraw, ze stratami rzędu miliona dolarów. Choć w kontekście przestępczości gospodarczej te kwoty nie robią wrażenia, dla ofiar to często majątek całego życia. W sferze moich zainteresowań naukowych nadal pozostają zabójcy wielokrotni, również w kontekście niepokojących zjawisk obserwowanych w polskich szkołach. Katedra Kryminologii bezsprzecznie należy do liderów projektowych w obszarze HS [nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce, obszar tematyczny oceniany przez NCN – przyp. red.]. W ramach zespołu przygotowujemy obecnie kilka kolejnych wniosków grantowych, licząc na to, że zostaną dostrzeżone na tym niezwykle konkurencyjnym rynku i uzyskają niezbędne finansowanie.
Rozmawiała Anna Wysocka

Mgr Szymon Buczyński jest asystentem w Katedrze Kryminologii i Kryminalistyki na Wydziale Prawa i Administracji UWM. W pracy naukowobadawczej koncentruje się na zagadnieniu white-collar crime, zjawisku nielegalnych rynków (ze szczególnym uwzględnieniem handlu bronią), big data, eko-kryminologii oraz ochronie dziedzictwa kulturowego. Autor oraz współautor kilkudziesięciu publikacji, w tym prac wyróżnionych przez Polskie Towarzystwo Kryminalistyczne. Stypendysta Komisji Fulbrighta oraz Fundacji im. Lesława A. Pagi. Autor, kierownik i koordynator licznych grantów badawczych.

Tekst ukazał się w jesiennym wydaniu „Wiadomości Uniwersyteckich”, którego tematem przewodnim jest bezpieczeństwo. Ekspertów z UWM pytamy o wielkie wyzwania i codzienne wybory, o sprawy międzynarodowe i te lokalne, związane z naszym kampusem. Jak co miesiąc, informujemy również o wydarzeniach z uczelni, dokonujemy przeglądu prowadzonych badań naukowych oraz donosimy o powodach do dumy z naszej kadry i studentów.
Wszystkie numery naszego uniwersyteckiego pisma można znaleźć na stronie internetowej UWM.