Czy możemy powiedzieć, że takie wydarzenia, jak agresja Rosji na Ukrainę w 2022 r., atak Hamasu na Izrael w 2023 r. czy nowa odsłona konfliktu USA z Iranem zredefiniowały pojęcie bezpieczeństwa na świecie?
W mojej ocenie nie mamy do czynienia z redefinicją samej kategorii bezpieczeństwa, lecz ze znaczącą ewolucją instrumentarium wykorzystywanego przez państwa w celu jego zapewnienia. Powszechnie panuje zgoda co do uznania bezpieczeństwa za egzystencjalny cel każdego państwa, służący zaspokojeniu takich potrzeb jak istnienie, przetrwanie i rozwój. Zgodność kończy się w momencie zróżnicowanego doboru narzędzi i środków zapewniających bezpieczeństwo. Współcześnie państwa niedemokratyczne i, niestety także demokratyczne, z coraz mniejszymi obawami o konsekwencje łamią normy prawno-międzynarodowe, które, o ironio, same ustalały. Używają instrumentów siłowych, które skutkują zbrodniami wojennymi i przeciwko ludzkości, nie ponosząc za to w zasadzie żadnej odpowiedzialności. Instytucje międzynarodowe, które wypełniają powierzone im funkcje, stają się bezradne wobec przyzwolenia światowych potęg na utrwalanie takich zachowań. Wszystko to przyczynia się do stopniowego demontażu liberalnego porządku międzynarodowego.
W jednej z najnowszych publikacji pt. „From hegemonic stability to adaptive security: rethinking transatlantic relations in an era of uncertainty” (pol. „Od stabilności hegemonicznej do bezpieczeństwa adaptacyjnego: nowe spojrzenie na stosunki transatlantyckie w epoce niepewności”) pisze pani, że ustalony po zimnej wojnie porządek na świecie, który opierał się na modelu bezpieczeństwa zakładającym przewidywalność, asymetrię potencjału oraz uzależnienie Europy od gwarancji bezpieczeństwa ze strony USA, runął. Czy winna jest temu prezydentura Donalda Trumpa?
Chociaż NATO nigdy nie było wolne od napięć, to sojusz ten mimo wszystko jest wyjątkowy. Jego siła nie sprowadza się wyłącznie do potencjału militarno-gospodarczego, lecz do historycznej decyzji państw, które po doświadczeniu dwóch wojen światowych oraz sowieckiego zagrożenia, uznały trwałą współpracę za podstawę bezpieczeństwa. Dezintegracja systemu dwublokowego doprowadziła do przebudowy porządku międzynarodowego, który, oparty dotąd na dwóch centrach władzy, został podporządkowany jednemu – Stanom Zjednoczonym. Charles Krauthammer określił ten stan „unipolarnym momentem”, który oznaczał uzyskanie przez USA wyjątkowej swobody działania w przestrzeni globalnej, na co składała się przewaga strategiczna i międzynarodowa legitymizacja. Ustanie zagrożenia radzieckiego postawiło pytanie o przyszłość NATO, kierunek jego rozwoju i podział odpowiedzialności sojuszników. W debacie nad przyszłością sojuszu pojawiły się głosy akcentujące potrzebę większej samodzielności Europejczyków. Jednak szybko zostały one zweryfikowane przez rozwój wydarzeń na Bałkanach. Wojna w byłej Jugosławii pokazała, że mimo rosnących aspiracji politycznych i integracyjnych, Europa nie dysponowała zdolnościami pozwalającymi jej na autonomiczne zarządzanie bezpieczeństwem, nawet na własnym kontynencie. Asymetria potencjałów między Stanami Zjednoczonymi a Europą zaczęła generować napięcia w obrębie sojuszu transatlantyckiego. USA, jako światowe supermocarstwo, definiowały swoje interesy i zagrożenia w skali globalnej. Państwa europejskie natomiast postrzegały bezpieczeństwo przede wszystkim przez pryzmat otoczenia regionalnego. Odmienna geografia zagrożeń prowadziła do rozbieżności w priorytetach strategicznych, a tym samym do okresowych napięć. Prezydentura Donalda Trumpa, a zwłaszcza jego druga kadencja, wprowadziła do relacji transatlantyckich logikę wyraźnie transakcyjną, uzależniając zakres gwarancji bezpieczeństwa od bieżących kalkulacji politycznych i ekonomicznych.
W pani artykule pojawia się również pojęcie „bezpieczeństwa adaptacyjnego”. Co ono oznacza?
Bezpieczeństwo adaptacyjne odchodzi od stabilności rozumianej jako równowaga systemowa na rzecz zdolności państw i układów międzynarodowych do dynamicznego dostosowywania się do warunków permanentnej niepewności i zmienności środowiska międzynarodowego. Należy pamiętać, że adaptacja jest immanentną cechą stosunków międzynarodowych, przejawiającą się w zdolności państw do modyfikowania swoich strategii w odpowiedzi na zmieniające się uwarunkowania wewnętrzne i zewnętrzne. Bezpieczeństwo adaptacyjne może być odpowiedzią na wyzwania związane z nieprzewidywalnością politycznego przywództwa, wzmacniając zdolność NATO do dostosowywania strategii, podziału odpowiedzialności i form współpracy do zmieniających się uwarunkowań politycznych.
Chciałabym, żebyśmy drugą część naszej rozmowy poświęciły bieżącym sprawom. Najpierw zapytam o konflikt Arabii Saudyjskiej z Huti, którzy w październiku zaatakowali lotnisko w Rijadzie.
Był to odwet na atak Arabii Saudyjskiej na jemeńskie lotnisko w Sanie. Obecna odsłona eskalacji przemocy ma zarówno związek z saudyjsko-irańską rywalizacją o wpływy w regionie, irańskimi atakami na arabskich sojuszników USA, co jest konsekwencją wojny, którą wywołał Trump z Netanjahu, jak również trwającą od trzech lat wojną w Strefie Gazy. Warto pamiętać, że wojna Saudów przeciwko Huti trwała ponad dekadę i tzw. „armia w klapkach” okazała się bardzo odporna, w przeciwieństwie do Jemeńczyków, którzy pogrążali się w humanitarnym kryzysie. Współczesna odsłona konfliktu jest w dużej mierze konsekwencją wojny w Strefie Gazy. Huti, opowiadając się po stronie Ruchu Oporu skierowanego przeciwko Izraelowi, zaczęli blokować cieśninę Bab-el-Mandeb oraz atakować statki poruszające się w ich sąsiedztwie. W ten sposób konflikt jemeński ponownie stał się istotnym elementem regionalnej konfrontacji, zagrażając bezpieczeństwu żeglugi i interesom państw spoza Bliskiego Wschodu. Rosnące koszty blokady doprowadziły do negocjacji z Huti, w które włączyły się Stany Zjednoczone. Ansar Allah uczynił pewne ustępstwa na rzecz USA, ale nie żeglugi powiązanej z Izraelem. W ostatnich tygodniach obserwujemy eskalację przemocy na linii Arabia Saudyjska-Huti. Oznacza to załamanie deeskalacji utrzymującej się od 2022 r. i powrót do bezpośredniej konfrontacji, która pokazuje, że Arabia Saudyjska nie zdołała trwale zneutralizować zagrożenia ze strony Huti. Konsekwencją tych wydarzeń z pewnością będzie kryzys humanitarny, wzrost cen paliwa i żywności, destabilizacja żeglugi oraz destabilizacja regionu.
Nie mogę nie zapytać również o wojnę USA z Iranem. Impas związany z cieśniną Ormuz trwa i wydaje się, że jeśli któraś ze stron nie ustąpi, to ten konflikt nigdy się nie zakończy.
Jednym z podstawowych błędów administracji Donalda Trumpa było założenie, że przewaga militarna Stanów Zjednoczonych pozwoli na szybkie przeprowadzenie operacji i osiągnięcie zakładanych celów politycznych. Przebieg konfliktu pokazał jednak, że zdolność do zadawania Iranowi strat militarnych nie jest równoznaczna z możliwością narzucenia mu określonych warunków politycznych. Co więcej, cele wojny ciągle się zmieniały – od deklaracji dotyczących zmiany reżimu, przez eliminację irańskiego programu nuklearnego po niszczenie potencjału konwencjonalnego. Wprowadzało to ogromny chaos oraz brak odpowiedniego przygotowania USA w tej kwestii. Należy pamiętać, że przed atakiem amerykańsko-izraelskim na Iran, cieśnina Ormuz była otwartym szlakiem żeglugowym. Obecnie pozostaje „zamknięta” wskutek uzasadnionego niebezpieczeństwa ataku statków handlowych przez Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej, co skutecznie odstrasza ubezpieczycieli od tego szlaku. Dzisiaj negocjacje toczą się wokół wolności żeglugi w cieśninie, co jest paradoksalne w zestawieniu z sytuacją sprzed wojny. Wydaje się, że powrót do status quo ante jest mało realny.
Rozmawiała Marta Wiśniewska

Dr Magdalena Kumelska- -Koniecko pracuje w Instytucie Nauk Politycznych UWM. Ekspertka z zakresu stosunków międzynarodowych, specjalizuje się w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych oraz regionie Bliskiego Wschodu.
Artykuł dr Magdaleny Kumelskiej-Koniecko można przeczytać tu: https://www.frontiersin.org/journals/ political-science/articles/10.3389/ fpos.2026.1867581/full

Tekst ukazał się w jesiennym wydaniu „Wiadomości Uniwersyteckich”, którego tematem przewodnim jest bezpieczeństwo. Ekspertów z UWM pytamy o wielkie wyzwania i codzienne wybory, o sprawy międzynarodowe i te lokalne, związane z naszym kampusem. Jak co miesiąc, informujemy również o wydarzeniach z uczelni, dokonujemy przeglądu prowadzonych badań naukowych oraz donosimy o powodach do dumy z naszej kadry i studentów.
Wszystkie numery naszego uniwersyteckiego pisma można znaleźć na stronie internetowej UWM.