O uprawie sorgo w Polsce mówi się coraz więcej. Co wiemy o tej roślinie?
Sorgo pochodzi z Afryki i jest jednym z najważniejszych gatunków zbóż uprawianych na świecie. W odróżnieniu od pszenicy, jęczmienia czy żyta, jest rośliną ciepłolubną, charakteryzującą się fotosyntezą typu C4, która zapewnia wysoką efektywność wykorzystania światła i wody. Wyróżnia się dużą tolerancją na suszę i wysokie temperatury, dzięki czemu dobrze znosi okresowe niedobory wody. Jest jednak bardziej wrażliwe na niskie temperatury niż tradycyjne zboża uprawiane w Polsce. Dodatkową zaletą sorgo jest potencjalnie mniejsze zapotrzebowanie na ochronę fungicydową [ochrona fungicydowa to stosowanie środków grzybobójczych w celu zapobiegania chorobom grzybowym roślin oraz ich zwalczania – przyp. red.], co może przyczyniać się do ograniczenia nakładów na środki produkcji. Sorgo znajduje jącą się fotosyntezą typu C4, która zapewnia wysoką efektywność wykorzystania światła i wody. Wyróżnia się dużą tolerancją na suszę i wysokie temperatury, dzięki czemu dobrze znosi okresowe niedobory wody. Jest jednak bardziej wrażliwe na niskie temperatury niż tradycyjne zboża uprawiane w Polsce. Dodatkową zaletą 18 wszechstronne zastosowanie w produkcji pasz, żywności i energii. Jego ziarno jest naturalnie bezglutenowe i zawiera cenne związki bioaktywne, w tym polifenole. Dzięki tym cechom coraz bardziej zyskuje na znaczeniu jako roślina uprawna.
Pańskie badania nad sorgo należą do pierwszych tego typu na Warmii i Mazurach. Na co zwraca pan szczególną uwagę w tym kontekście?
Moje badania koncentrują się na ocenie przydatności nowych, wczesnych odmian do uprawy na ziarno w lokalnych warunkach glebowo-klimatycznych, ze szczególnym uwzględnieniem ich wzrostu, rozwoju, plonowania oraz osiągania dojrzałości ziarna. Drugim kierunkiem badań jest doskonalenie technologii uprawy tej rośliny na ziarno, zwłaszcza poprzez ocenę skuteczności mechanicznych i chemicznych metod regulacji zachwaszczenia. Celem moich naukowych dociekań jest wskazanie odmian i rozwiązań agrotechnicznych, które umożliwią stabilną i efektywną produkcję tego zboża w warunkach północno-wschodniej Polski. Nie mam wątpliwości, że uprawa sorgo na ziarno ma duży potencjał rozwoju w polskim rolnictwie, jednak jego pełne wykorzystanie wymaga dalszych badań oraz dostosowania technologii uprawy do lokalnych warunków glebowo-klimatycznych.
Co sprawia, że sorgo stało się interesujące dla polskich rolników?
Rosnące zainteresowanie tą rośliną w Polsce wynika przede wszystkim z postępujących zmian klimatycznych i coraz częstszych okresów suszy. W takich warunkach uprawa może ograniczać ryzyko produkcyjne i sprzyjać większej stabilności plonowania. Sorgo uprawiane na ziarno może zatem stanowić wartościowe uzupełnienie tradycyjnych upraw zbożowych w regionach narażonych na niedobory opadów. O powodzeniu jego uprawy w Polsce decydują jednak warunki termiczne, długość okresu wegetacyjnego oraz odpowiedni dobór odmian.
Jakie warunki klimatyczne i glebowe są najlepsze do jego uprawy?
Sorgo najlepiej rośnie i rozwija się w temperaturze 25–30 stopni Celsjusza, przy dobrym dostępie do światła słonecznego. Jest jednak wrażliwe na niskie temperatury, szczególnie w okresie kiełkowania i początkowego wzrostu. Preferuje gleby przepuszczalne, szybko nagrzewające się, o uregulowanych stosunkach wodno-powietrznych. Dzięki wysokiej tolerancji na okresowe niedobory wody może być uprawiane również na glebach lżejszych.
Czy uprawa sorgo w województwie warmińsko-mazurskim mogłaby się udać?
Tak, jednak ograniczenie mogą stanowić niższe temperatury i krótszy okres wegetacyjny. Kluczowe znaczenie ma dobór wczesnych odmian oraz siew w odpowiednio ogrzaną glebę. Większe możliwości stwarza uprawa sorgo na biomasę i kiszonkę, natomiast jego produkcja na ziarno wiąże się z ryzykiem nieosiągnięcia pełnej dojrzałości.
Co oprócz ograniczeń klimatycznych jest wyzwaniem w związku z uprawą sorgo w Polsce?
Istotnym wyzwaniem pozostaje doskonalenie technologii uprawy w polskich warunkach, zwłaszcza w zakresie skutecznej regulacji zachwaszczenia. Sorgo w początkowych fazach rozwoju rośnie stosunkowo wolno i jest wrażliwe na konkurencję chwastów, a dodatkowym utrudnieniem jest ograniczona dostępność zarejestrowanych herbicydów. Nowe możliwości stwarzają odmiany sorgo tolerancyjne na herbicydy, stosowane już w USA. Ze względu na stosunkowo krótką historię jego uprawy na ziarno w Polsce, jej rozwój ograniczają również niewielka dostępność odmian dostosowanych do lokalnych warunków, niewielkie doświadczenie rolników oraz słabo rozwinięty rynek zbytu.
W obecnych czasach musimy zatroszczyć się o bezpieczeństwo żywnościowe, m.in. poprzez dywersyfikację upraw i ograniczanie ryzyka związanego ze zmianami klimatu. Czy sorgo może nam w tym pomóc?
Bez wątpienia sorgo może odegrać w tym istotną rolę. Dzięki dużej tolerancji na suszę i wysokie temperatury stanowi cenne uzupełnienie tradycyjnych zbóż, szczególnie kukurydzy. Jego atutem jest również wszechstronne wykorzystanie w żywieniu zwierząt, produkcji żywności bezglutenowej i na cele energetyczne. Nie należy jednak traktować sorgo jako uniwersalnego rozwiązania problemów bezpieczeństwa żywnościowego, lecz jako jeden z elementów budowania bardziej zróżnicowanego i odpornego na zmiany klimatu rolnictwa.
Wspomniał pan o tym, że sorgo może być wartościowym uzupełnieniem kukurydzy, która jest jedną z najważniejszych roślin uprawianych w Polsce, ale nie jest odporna na niedobory wody.
Tak, sorgo może stanowić alternatywę dla kukurydzy, szczególnie w regionach narażonych na niedobory wody. Dzięki większej tolerancji na suszę i wysokie temperatury oraz mniejszemu zapotrzebowaniu na wodę może zapewniać stabilniejsze plonowanie w trudnych warunkach. Jednak raz jeszcze podkreślam, że nie zastąpi ono całkowicie kukurydzy, która często osiąga wyższe plony. Dlatego sorgo należy traktować przede wszystkim jako gatunek uzupełniający, ograniczający ryzyko produkcyjne. W Polsce jego konkurencyjność będzie zależała od warunków klimatycznych, doboru odmian i kierunku wykorzystania plonu.
Dlaczego sorgo jest odporne na suszę?
Wysoka tolerancja na suszę wynika z mechanizmów morfologicznych i fizjologicznych umożliwiających efektywne gospodarowanie wodą. Dobrze rozwinięty system korzeniowy pozwala pobierać wodę z głębszych warstw gleby, a woskowy nalot na liściach i regulacja otwarcia aparatów szparkowych ograniczają jej straty. W warunkach suszy sorgo może spowolnić wzrost, a po wystąpieniu opadów wznowić rozwój. Dzięki tym właściwościom wykazuje dużą zdolność adaptacji do niekorzystnych warunków środowiskowych.
Na zakończenie zapytam jeszcze o perspektywę naukową: jakie kierunki badań nad tym gatunkiem zboża będą szczególnie istotne w kolejnych latach?
W najbliższych latach szczególnie ważne będą badania nad zwiększeniem tolerancji sorgo na suszę i ekstremalne temperatury, hodowlą nowych odmian oraz doskonaleniem technologii uprawy. Jednym z istotnych kierunków prac hodowlanych jest uzyskiwanie odmian o wcześniejszym kwitnieniu i dojrzewaniu ziarna, co ma szczególne znaczenie dla rozszerzenia uprawy sorgo na chłodniejsze regiony Europy, w tym Polskę. Coraz większego znaczenia nabiera również wykorzystanie ziarna sorgo w produkcji żywności o wysokiej wartości odżywczej, zwłaszcza produktów bezglutenowych i funkcjonalnych.
Rozmawiała Marta Wiśniewska
Prof. dr hab. Bogdan Dubis jest profesorem nauk rolniczych, zatrudnionym w Katedrze Agrotechnologii i Agrobiznesu na Wydziale Rolnictwa i Leśnictwa UWM. Jego działalność naukowa koncentruje się na doskonaleniu technologii produkcji roślin rolniczych oraz ocenie ich produktywności, efektywności ekonomicznej i energetycznej.
Tekst ukazał się w jesiennym wydaniu „Wiadomości Uniwersyteckich”, którego tematem przewodnim jest bezpieczeństwo. Ekspertów z UWM pytamy o wielkie wyzwania i codzienne wybory, o sprawy międzynarodowe i te lokalne, związane z naszym kampusem. Jak co miesiąc, informujemy również o wydarzeniach z uczelni, dokonujemy przeglądu prowadzonych badań naukowych oraz donosimy o powodach do dumy z naszej kadry i studentów.
Wszystkie numery naszego uniwersyteckiego pisma można znaleźć na stronie internetowej UWM.
