Na drodze naukowej przeszła pani od badania zwierząt (doktorat z genetyki zwierząt) do badań z zakresu biochemii medycznej. Zainteresowała się pani tematyką żywienia.
Tak, moja droga naukowa stopniowo ewoluowała od genetyki zwierząt w kierunku biochemii medycznej, genetyki człowieka i zagadnień związanych z żywieniem. Zawsze interesowało mnie, w jaki sposób nasze geny, metabolizm i dieta wpływają na zdrowie. Lubię też krytycznie analizować pojawiające się informacje dotyczące suplementacji czy popularnych diet, oddzielając wiedzę opartą na dowodach naukowych od często powtarzanych mitów. Takiego podejścia staram się również uczyć moich studentów. W swojej pracy naukowej zajmuję się między innymi poszukiwaniem wczesnych markerów biologicznych, które mogłyby wskazywać na zwiększone ryzyko rozwoju określonych chorób. Analizujemy różnice genetyczne między ludźmi, a następnie sprawdzamy, czy mają one związek ze zmianami stężenia różnych substancji we Fot. J. Pająk krwi. Łączymy więc genetykę z biochemią, starając się lepiej zrozumieć mechanizmy rozwoju chorób oraz indywidualne różnice w podatności na nie. W przyszłości taka wiedza może pomóc w ich wcześniejszym wykrywaniu, a także w opracowywaniu bardziej spersonalizowanych metod profilaktyki i leczenia.
Czy może pani przybliżyć ostatnie badania?
Równolegle prowadzimy z zespołem kilka projektów badawczych. Jeden z nich realizujemy we współpracy z Centrum Diagnostyki, Leczenia i Terapii Autyzmu Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala Dziecięcego w Olsztynie. Badamy między innymi układ opioidowy oraz metabolizm serotoniny, której podwyższone stężenie we krwi obserwuje się u części dzieci w spektrum autyzmu. Interesuje nas również tryptofan – aminokwas dostarczany z pożywieniem, który może być przekształcany w serotoninę lub inne związki, między innymi kynureninę. Analizujemy zależności między genetyką, stężeniami tych metabolitów a występowaniem zaburzeń ze spektrum autyzmu. Obecnie przygotowujemy publikację z wynikami tych badań.
Współpracujemy także z oddziałami ortopedycznymi w szpitalach w Otwocku i Wejherowie, prowadząc badania dotyczące między innymi roli witaminy D, jej metabolizmu oraz uwarunkowań genetycznych w chorobach układu kostno-stawowego.
Jakie są główne wnioski z badań nad szlakiem metabolicznym witaminy D?
Jednym z najważniejszych wniosków jest to, że samo przyjmowanie witaminy D nie gwarantuje jej prawidłowego działania w organizmie. Dostaraczana w suplementach jest formą nieaktywną, która musi przejść kolejne przemiany metaboliczne, przede wszystkim w wątrobie i nerkach, aby uzyskać aktywność biologiczną. Istotną rolę odgrywają również białka transportujące oraz receptory witaminy D, obecne w wielu tkankach i narządach. Nasze badania pokazują, że ważne mogą być indywidualne uwarunkowania genetyczne, które wpływają na metabolizm, transport i działanie witaminy D. Różnice między ludźmi mogą powodować, że organizmy poszczególnych osób inaczej reagują na suplementację. Dlatego samo zwiększenie dawki nie zawsze przynosi oczekiwany efekt. Znaczenie mają również sposób odżywiania, wchłanianie witaminy oraz ogólny stan zdrowia. To pokazuje, dlaczego coraz większą rolę w medycynie odgrywa indywidualne podejście do profilaktyki i suplementacji.
Szlak metaboliczny pojawia się w pani publikacjach i badaniach związanych np. z serotoniną czy receptorami opioidowymi.
Receptory opioidowe odgrywają istotną rolę między innymi w odczuwaniu bólu i odpowiedzi organizmu na leki przeciwbólowe. W naszych badaniach analizowaliśmy, czy określone warianty genetyczne tych receptorów mogą mieć związek z predyspozycją do rozwoju nowotworów, na przykład raka piersi. Sprawdzaliśmy również, czy różnice genetyczne wpływają na zapotrzebowanie pacjentów onkologicznych na leki przeciwbólowe. Wyniki nie były jednoznaczne, między innymi ze względu na ograniczoną dostępność danych klinicznych. Wszystkie prowadzone przez nasz zespół badania łączy szeroko pojęta biochemia medyczna. Staramy się patrzeć na organizm człowieka kompleksowo, uwzględniając wzajemne zależności między genetyką, metabolizmem i różnymi chorobami. Nasz organizm jest niezwykle złożony, dlatego uważam, że aby dobrze zrozumieć mechanizmy chorób, musimy analizować je na wielu poziomach jednocześnie.
Czy zdrowe odżywianie może nas zabezpieczyć przed zachorowaniem np. na nowotwory? Czasami w mediach dostajemy gotowe jedzeniowe recepty…
Sposób odżywiania ma ogromny wpływ na nasze zdrowie i może zmniejszać ryzyko rozwoju wielu chorób, w tym niektórych nowotworów. Musimy jednak pamiętać o różnicach osobniczych. Każdy z nas ma inne uwarunkowania genetyczne, metaboliczne i zdrowotne, dlatego możemy różnie reagować na te same produkty spożywcze. W mediach coraz częściej spotykamy ekspertów, którzy promują określone diety, suplementy czy produkty, niekiedy opierając swoje zalecenia na pojedynczych publikacjach naukowych. Dlatego zachęcam do krytycznego podejścia do takich informacji. Warto sprawdzać, jak długo prowadzono badania, jak liczna była próba badawcza, czy wyniki zostały potwierdzone przez niezależne zespoły naukowe i czy oceniono bezpieczeństwo długotrwałego stosowania danej diety lub suplementu. Nie istnieje jedna idealna dieta dla wszystkich, nawet wśród osób cierpiących na tę samą chorobę. Podstawą powinno być racjonalne, zbilansowane żywienie, a indywidualne zalecenia warto dostosowywać do stanu zdrowia i potrzeb organizmu.
Czyli jeśli ktoś na podstawie jednego artykułu głosi tezę o skuteczności jakiegoś leku czy produktu, powinna się nam zapalić czerwona lampka?
Zdecydowanie tak. Pojedyncza publikacja naukowa nie wystarczy, aby uznać dany produkt czy terapię za skuteczną i bezpieczną. Warto też pamiętać, że nawet dobrze przebadane leki powinny być stosowane zgodnie z indywidualnymi wskazaniami medycznymi, z uwzględnieniem korzyści i potencjalnych działań niepożądanych. Z perspektywy biochemika szczególnie ważne jest dla mnie zrozumienie szlaków metabolicznych. Jestem zwolenniczką świadomego podejścia do żywienia, opartego na wiedzy naukowej i indywidualnych potrzebach organizmu, a nie na chwilowych modach. Dobrym przykładem jest popularna niegdyś dieta Dukana, której długotrwałe stosowanie budzi dziś poważne zastrzeżenia ze względu na możliwe konsekwencje zdrowotne.
Prowadziła pani badania dotyczące białek mleka. Może pani o nich opowiedzieć?
To temat, którym zajmuję się od początku mojej kariery naukowej. Interesują mnie przede wszystkim różnice między mlekiem zawierającym warianty A1 i A2 beta-kazeiny. Podczas trawienia beta-kazeiny A1 może uwalniać się beta-kazomorfina-7, peptyd o właściwościach opioidowych, który ma zdolność oddziaływania na organizm, w tym m.in. na przewód pokarmowy. W literaturze naukowej analizuje się również możliwy związek tego peptydu z rozwojem niektórych chorób, w tym cukrzycy typu 1 czy chorób układu krążenia. Dotychczas nie potwierdzono jednak jednoznacznie takich zależności u ludzi. Szczególnie interesujący jest potencjalny wpływ tych związków na organizm dzieci, u których niektóre mechanizmy ochronne, w tym bariera jelitowa, wciąż się rozwijają. Od rodziców dzieci w spektrum autyzmu słyszymy również o wpływie diety na samopoczucie i funkcjonowanie ich potomków. Chcielibyśmy zweryfikować te doniesienia. Zależy nam na obiektywnej ocenie ewentualnych różnic, z uwzględnieniem efektu placebo. Badanie chcielibyśmy przeprowadzić we współpracy ze specjalistami ze szpitala dziecięcego w Olsztynie.
Czy pani współpraca ze szpitalami ortopedycznymi dotyczy tylko badań nad witaminą D?
Nie, nasza współpraca obejmuje znacznie szerszy zakres badań. Zajmujemy się również kolagenem i jego metabolizmem. Warto pamiętać, że kolagen jest białkiem, które po spożyciu ulega trawieniu do mniejszych peptydów i aminokwasów. W badaniach pacjentów ortopedycznych analizujemy zależności między metabolizmem kolagenu, czynnikami genetycznymi i stanem układu kostno-stawowego. Badaliśmy również pacjentów po endoprotezoplastyce stawu biodrowego, poszukując czynników, które mogą wpływać na niepowodzenie leczenia, w tym procesy zapalne i reakcje organizmu na implant. Biochemia medyczna pozwala nam spojrzeć na organizm kompleksowo i szukać powiązań między procesami, które pozornie wydają się od siebie niezależne.
Rozmawiała Anna Wysocka
Dr hab. Anna Cieślińska, prof. UWM pracuje w Katedrze Biochemii i Mikrobiologii na Wydziale Biologii i Biotechnologii UWM. Z wykształcenia jest biotechnologiem. Autorka publikacji z zakresu genetyki zwierząt i biochemii medycznej. Interesuje się również dietetyką.

Tekst ukazał się w jesiennym wydaniu „Wiadomości Uniwersyteckich”, którego tematem przewodnim jest bezpieczeństwo. Ekspertów z UWM pytamy o wielkie wyzwania i codzienne wybory, o sprawy międzynarodowe i te lokalne, związane z naszym kampusem. Jak co miesiąc, informujemy również o wydarzeniach z uczelni, dokonujemy przeglądu prowadzonych badań naukowych oraz donosimy o powodach do dumy z naszej kadry i studentów.
Wszystkie numery naszego uniwersyteckiego pisma można znaleźć na stronie internetowej UWM.