Pracuje pani w zespole, który prowadzi interesujące dociekania na temat tego, jak czynniki psychologiczne, socjodemograficzne czy behawioralne wpływają na żywienie i stan odżywienia człowieka. To dość niecodzienne spojrzenie na te zagadnienia, prawda?

Z pewnością badania, które prowadzę z zespołem „Laboratorium Badań nad Traumą” (Trauma Lab) kierowanym przez prof. Marcina Rzeszutka z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, są nowatorskie. Pracuje nad nimi interdyscyplinarny zespół specjalistów z zakresu psychologii oraz żywienia człowieka, dzięki czemu pozwalają one spojrzeć na zagadnienia dotyczące traumatycznych doświadczeń z dzieciństwa i ich wpływu na zachowania żywieniowe osób dorosłych w sposób holistyczny. Uzyskane wyniki badań mogą pomóc m.in. w opracowaniu efektywnych strategii prozdrowotnych, łączących wsparcie psychologiczne z edukacją żywieniową.

W zespole „Laboratorium Badań nad Traumą” zajmuje się pani oceną zachowań żywieniowych w kontekście doświadczeń traumatycznych. Proszę wyjaśnić, czym są niekorzystne doświadczenia z dzieciństwa?

Niekorzystne doświadczenia z  dzieciństwa (ang. Adverse Childhood Experiences, ACEs) to traumatyczne lub silnie stresujące wydarzenia, które miały miejsce przed 18. rokiem życia i mogą mieć negatywne konsekwencje zdrowotne w dorosłości. Obejmują one różne formy przemocy fizycznej i psychicznej, zaniedbania (np. fizycznego, emocjonalnego) bądź dysfunkcje w najbliższej rodzinie (np. nadużywanie substancji psychoaktywnych przez członka rodziny, przebywanie członka rodziny w więzieniu, separacja lub rozwód rodziców). W wielu badaniach stwierdzono, że ACEs są powiązane z różnorodnymi chorobami przewlekłymi (np. chorobami układu krążenia, nowotworami) oraz problemami psychicznymi (np. depresją, nadużywaniem substancji psychoaktywnych, zachowaniami samobójczymi) w wieku dorosłym. Niestety, z badań zrealizowanych w różnych krajach świata wynika, że ACEs są dość powszechne. W naszym badaniu przeprowadzonym w reprezentatywnej próbie ponad 3,5 tys. dorosłych Polaków wykazano, że około połowa badanych osób doświadczyła co najmniej jednego ACE, a ponad jedna trzecia badanych dwóch i więcej ACEs. Najczęściej było to nadużywanie alkoholu lub zażywanie narkotyków przez członka rodziny (29,4 proc. badanych), przemoc psychiczna (25,5 proc.) oraz zaniedbanie emocjonalne (22,4 proc.).

Jaki związek mogą mieć niekorzystne doświadczenia z dzieciństwa z jakością diety w dorosłości i ewentualnym występowaniem otyłości?

Osoby, które doświadczyły ACEs, często mają trudności z regulacją emocji. To z kolei może prowadzić do jedzenia emocjonalnego i kompulsywnego, a tym samym przyczyniać się do występowania otyłości. Radzenie sobie z trudnymi emocjami poprzez spożywanie żywności, zwłaszcza słodkiej i tłustej, może sprzyjać przejadaniu się. W zrealizowanym przez nas badaniu wśród dorosłych Polaków zastosowaliśmy holistyczne podejście w ocenie sposobu żywienia. Jakość diety oceniono za pomocą indeksu prozdrowotnej diety obejmującego dziesięć grup produktów spożywczych, m.in. spożywanie warzyw, owoców, ryb, potraw z nasion roślin strączkowych oraz indeksu niezdrowej diety obejmującego czternaście grup produktów spożywczych, m.in. spożywanie żywności typu fast food, potraw smażonych, słodyczy, napojów słodzonych (kwestionariusz KomPAN®). Wykazaliśmy, że większa liczba ACEs wiązała się z większymi trudnościami w regulacji emocji u dorosłych, co z kolei było związane z niższym indeksem prozdrowotnej diety (pHDI), a wyższym indeksem niezdrowej diety (nHDI). Ponadto ACEs wiązały się z występowaniem otyłości w dorosłości.

Zatem trauma z dzieciństwa może skutkować tym, że jako dorośli będziemy się odżywiać po prostu gorzej.

Tak, traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa i związane z nimi problemy z regulacją emocji, mogą wpływać na gorszą jakość diety w dorosłości. Co ciekawe, było to w większym stopniu związane z rzadszym spożywaniem żywności prozdrowotnej niż z częstszym sięganiem po produkty niekorzystne dla zdrowia. 

Generalnie jest chyba tak, że doświadczenia z dzieciństwa, takie jak zwyczaje żywieniowe rodziny czy stosowanie jedzenia jako nagrody, silnie kształtują nasz sposób odżywiania.

To prawda. Jedzenie jest zachowaniem silnie nagradzającym, co sprzyja kształtowaniu się i utrwalaniu tzw. problemowych stylów jedzenia. Styl jedzenia to indywidualny sposób odżywiania, obejmujący wybór produktów spożywczych, sposób ich przygotowania, pory jedzenia oraz towarzyszące temu emocje i przekonania. Wyróżniamy m.in. style problemowe (np. jedzenie emocjonalne) i optymalne (np. jedzenie intuicyjne). Jedzenie emocjonalne to spożywanie żywności pod wpływem przeżywanych emocji – głównie trudnych, takich jak smutek, złość, a także w sytuacjach stresowych. Jedzenie służy wówczas chwilowemu ukojeniu dyskomfortu psychicznego, często prowadząc do wyboru smacznych, choć niezdrowych produktów (np. słodyczy, słonych przekąsek) i przejadania się, co sprzyja rozwojowi nadwagi i otyłości. Natomiast jedzenie intuicyjne charakteryzuje się świadomym reagowaniem na sygnały głodu i sytości płynące z organizmu oraz umiejętnością radzenia sobie z różnymi emocjami bez sięgania po jedzenie.

I tego dotyczyło kolejne badanie, które w 2025 r. realizowała pani z zespołem „Laboratorium Badań nad Traumą”. 

Tak, w tym badaniu skupiliśmy się na określeniu relacji między negatywnymi oraz pozytywnymi doświadczeniami z dzieciństwa a dwoma przeciwstawnymi stylami jedzenia. Zostało ono przeprowadzone na ogólnopolskiej próbie dorosłych Polaków. Analizowaliśmy związek poszczególnych rodzajów doświadczeń z wczesnych lat życia z jedzeniem emocjonalnym i jedzeniem intuicyjnym w dorosłości.

I co się okazało?

Badania pokazały, że jedzenie emocjonalne było związane zwłaszcza z trzema rodzajami niekorzystnych doświadczeń z dzieciństwa (ACEs): wykorzystywaniem seksualnym, niezaspokojonymi podstawowymi potrzebami (np. dostępem do pożywienia) oraz brakiem miłości w rodzinie. Natomiast jedzenie intuicyjne miało istotny związek z trzema rodzajami pozytywnych doświadczeń z dzieciństwa (PCEs): posiadaniem przekonań przynoszących pocieszenie, możliwością spędzania czasu dobrze się bawiąc oraz samoakceptacją. Ponadto jedzenie emocjonalne wiązało się z wyższym wskaźnikiem masy ciała (BMI), zaś jedzenie intuicyjne z niższym BMI. Wyniki te sugerują, że pozytywne i negatywne doświadczenia z dzieciństwa wpływają na kształtowanie odmiennych stylów jedzenia i zachowania żywieniowe w dorosłości.

Czy ta wiedza może pomóc w skuteczniejszej profilaktyce zdrowia publicznego?

Oczywiście. Uzyskane wyniki mogą pomóc w opracowaniu skutecznych strategii profilaktyki zdrowia publicznego, ukierunkowanych m.in. na promowanie właściwych wyborów żywieniowych, naukę regulacji emocji oraz rozpoznawania sygnałów głodu i sytości. Warto wdrażać je już od najmłodszych lat, np. w szkołach, aby skutecznie zmniejszyć częstość występowania nadwagi i otyłości.

Rozmawiała Marta Wiśniewska

zdj. główne: www.freepik.com, zdj. Joanny Kowalkowskiej Janusz Pająk

Zachęcamy do zapoznania się z publikacjami interdyscyplinarnego zespołu Trauma Lab: „Adverse childhood experiences and diet quality in the national sample of Poles: The mediating role of emotion regulation" oraz „Adverse and positive childhood experiences with regard to emotional and intuitive eating styles in the national sample of Poles: A network analysis". 

Dr hab. inż. Joanna Kowalkowska pracuje w Katedrze Żywienia Człowieka na Wydziale Nauki o Żywności UWM. Zajmuje się oceną żywienia i stanu odżywienia różnych grup ludności oraz ich uwarunkowań pozażywieniowych (demograficznych, socjoekonomicznych, behawioralnych). Członkini Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych, Polskiego Towarzystwa Dietetyki oraz interdyscyplinarnego zespołu „Laboratorium Badań nad Traumą”.

Tekst ukazał się w styczniowym numerze „Wiadomości Uniwersyteckich", którego tematem przewodnim jest „Jutro". Naukowcy z UWM śmiało spoglądają w przyszłość i pracują nad tym, by czynić ją lepszą. Wspólnie z naszymi rozmówcami przypominamy więc, że na jutro nie należy odkładać troski o zdrowie... i emeryturę, a także zastanawiamy się, czy czeka nas kwantowa przyszłość. 

Piszemy też o sukcesach naszej społeczności oraz wydarzeniach, którymi żył Uniwersytet. Wszystkie wydania „Wiadomości Uniwersyteckich" znajdują się >>> na stronie UWM.