„Architektura kłamstwa: Konsekwencje dezinformacji dla polityki kryminalnej i świadomości społecznej” to tytuł konferencji, którą zorganizowała w dn. 6-7 marca Katedra Kryminologii i Kryminalistyki Wydziału Prawa i Administracji UWM we współpracy z dwoma kołami naukowymi: Studenckim Kołem Naukowym Kryminologii „Vestigium” oraz Kołem Naukowym Prawa Własności Intelektualnej.

– Otrzymaliśmy bardzo dużo zgłoszeń z wielu kluczowych ośrodków akademickich w Polsce. Przyjęliśmy do prezentacji 70 referatów. Samo układanie agendy trwało długo – zaznaczył mgr Szymon Buczyński z Katedry Kryminologii i Kryminalistyki UWM oraz główny organizator konferencji i podkreślił, że ten odzew jest niezwykle budujący i cenny, bo pokazuje, że to dobry kierunek badań. Dodał także, jak ważne było dla przedsięwzięcia wsparcie otrzymane od władz centralnych i regionalnych. – Nie możemy również zapominać o udziale najmłodszych adeptów nauki. Mamy studentów, którzy już teraz stawiają swoje pierwsze kroki naukowe i jestem przekonany, że studia zakończą już z pewnym dorobkiem, który przełoży się na ich dalszą działalność badawczą.

Oficjalnie konferencję otworzyła dr hab. Krystyna Szczechowicz, prof. UWM, dziekan Wydziału Prawa i Administracji UWM, która zaznaczyła, że kwestie poruszane podczas spotkania w Kortowie są ważne i wymagające pogłębienia.

– Obecnie możliwości technologiczne, w tym AI, powodują, że tak naprawdę nie możemy ufać ani własnym oczom, ani uszom. Dzięki temu, że AI może wykorzystać nasz głos czy wizerunek, możemy zrobić wszystko – rozpoczęła dziekan i podkreśliła, że temat konferencji został bardzo szeroko potraktowany, dzięki czemu może korzystnie wpłynąć na wymiar sprawiedliwości, kwestie orzecznictwa oraz bezpieczeństwo państwa. – Dzisiejsze zagrożenia, także te zewnętrzne, wskazują jak ważna jest technologia, co można zrobić dzięki technologii i dlatego ten temat – choć kontrowersyjny – brzmi bardzo racjonalnie. Gratuluję organizatorom i prelegentom, którzy pochylili się nad tym zagadnieniem. Być może poruszone dziś tematy zakiełkują i będą inspiracją do szerszych badań naukowych, czego państwu życzę.

Algorytmy a etyka

Jak zaznaczył mgr Szymon Buczyński konferencja objęła niezwykle ważny i aktualny problem, z którym mierzą się wszyscy, także pracownicy naukowi.

– We wszystkich badaniach aspekt dotyczący informacji w jakiejś formie się pojawia. Jest również obecny w naszym życiu akademickim. Duże systemy językowe są gigantycznym przełomem, które zmieniają prowadzenie badań. Bez algorytmów wiele współczesnych i najlepszych badań kryminologicznych byłoby bardzo trudnych do przeprowadzenia. Trwałyby bardzo długo i były kosztowne – wyjaśnił organizator konferencji i jednocześnie dodał, że nowe technologie wiążą się także z licznymi zagrożeniami, również na poziomie akademickim. – Coraz częściej prace zaliczeniowe, licencjaty, magisterki, artykuły naukowe czy referaty są przygotowywane w oparciu o narzędzia sztucznej inteligencji. Niestety, zdarza się, i my to wyłapujemy, że bywa to nieetyczne, a często również nieprawdziwe.

Podczas zajęć ze studentami mgr Szymon Buczyński podkreśla, że sztuczna inteligencja i algorytmy są stworzone po to, aby przyciągnąć i zatrzymać naszą uwagę.

– Jeżeli algorytm nie jest w stanie znaleźć interesującej informacji, która byłaby przydatna dla naszego zapytania, to ją wymyśli. To może być bardzo ciekawe i oparte na wiedzy socjologicznej czy historycznej, ale nie będzie miało nic wspólnego z rzeczywistością. Sam w ramach kazusu opowiadam o tym, że sprawdzałem tekst naukowy, w którym wszystkie przypisy były wymyślone. Nie było tam ani jednej prawdziwej pracy naukowej. I co ciekawe, praca nadawała się do tego, aby ją pozytywnie ocenić. Takie rzeczy dzieją się już na wielu uczelniach – zaznaczył naukowiec i podkreślił, że na Uniwersytecie w Maryland już na pierwszym roku studenci dowiadują się, jak odpowiednio korzystać z AI. – Nie możemy zamykać się na algorytmy, ale musimy z nich korzystać etycznie. Droga na skróty oparta na stwierdzeniu, napisz za mnie pracę zaliczeniową, może skończyć się tragedią.

Wojna kognitywna Rosji

Dr Marcin Kowalczyk z Katedry Prawa Pracy i Prawa Socjalnego UWM podczas swojego wystąpienia poddał analizie wybrane formy dezinformacji, sabotażu, deep fakeów i fake newsów. Skupił się głównie na działaniach Rosji w sferze informacyjnej.

– To, co toczy się obecnie, to jest wojna kognitywna, wojna dotycząca naszego pojmowania rzeczywistości. Rosji zależy na rozbiciu jedności europejskiej, na tym, żeby zmienić nasze przekonania. Chce sprawić, abyśmy zaczęli wątpić, jako obywatele Europy w to, czy wspomaganie Ukrainy, czy w ogóle jakakolwiek forma oporu przeciwko działaniom takiego mocarstwa jak Rosja, ma sens. Jest to bardzo poważna strategia, która służy temu, aby w jakiejś mierze zmienić nasze postrzeganie rzeczywistości. Ta wojna toczy się w obrębie umysłu każdego z nas – zaznaczył dr Marcin Kowalczyk.

Mgr Natalia Dąbkowska z Katedry Kryminologii i Kryminalistyki UWM poruszyła niezwykle interesujący, ale też kontrowersyjny temat dotyczący medialnego obrazu funkcjonariusza policji.

– Obowiązkiem polskiej policji jest chronienie obywateli i porządku publicznego, ale medialny obraz funkcjonariuszy jest niestety negatywny. Kształtują to takie wydarzenia jak: zgwałcenia na komisariatach czy niewłaściwy sposób przesłuchiwania osób podejrzanych. Przyczynia się do tego również polska kinematografia, w której kształtowany jest wizerunek policjanta skorumpowanego, niemądrego, niefrasobliwego. Przykładem takich filmów mogą być „Psy”, „13 posterunek”, „Pitbull” czy też „Ojciec Mateusz”, który jest niezwykle potrzebny policjantom, którzy sami bez jego udziału nie potrafiliby rozwiązać żadnego śledztwa – wymieniała naukowczyni i przy okazji zaznaczyła, że pozytywny obraz policjanta jest rzadko pokazywany w mediach i rzadko kształtowany przez mass media. – Niemniej jednak należy pamiętać o tym, że to policjanci, mówiąc kolokwialnie, wchodzą tam, skąd innych obywateli się ewakuuje. Należy również wziąć pod uwagę, iż księga pamięci policji, a więc księga poległych policjantów na służbie, sukcesywnie rokrocznie się powiększa. Są to policjanci, którzy oddali życie za ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego. O tym też się mówi, ale zdecydowanie mniej. Przypomnijmy niedawne zabójstwo policjanta na Pradze czy też głośną sprawę z początku lat dwutysięcznych. Mijają właśnie 22 lata od słynnej strzelaniny w Magdalence, podczas której policja rozprawiła się z mafią dominującą w Polsce. Niestety, w wyniku tej akcji dwóch policjantów poniosło śmierć.

Odporność wymiaru sprawiedliwości na cyberzagrożenia

Mgr Julia Majzel jest asystentem w Katedrze Informatyki Prawniczej na Uniwersytecie Gdańskim. Do Kortowa przyjechała z referatem dotyczącym odporności wymiaru sprawiedliwości na cyberzagrożenia. Opowiedziała też o zarządzaniu ryzykiem AI.

– Jesteśmy na etapie, w którym chcemy te procesy w wymiarze sprawiedliwości optymalizować z użyciem sztucznej inteligencji. Musimy to jednak zrobić dobrze, aby być bezpieczni. Receptą na to jest zarządzanie ryzykiem AI, odpowiednia identyfikacja ryzyk oraz zarządzanie poprzez szkolenia, audyty i odpowiednie reagowanie na cyberzagrożenia – wyjaśniała prelegentka i zaznaczyła, że nie jest to łatwe do zrealizowania, ale jak najbardziej możliwe. – Niedawno ogłoszono ustawę o zmianie do ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, która implementuje do polskiego porządku prawnego dyrektywę NIS 2 [unijne prawo zwiększające cyberbezpieczeństwo, które weszło w życie w UE 16 stycznia 2023 r. Nakłada surowe wymogi (m.in. zarządzanie ryzykiem, zgłaszanie incydentów) na tysiące podmiotów kluczowych i ważnych (np. energetyka, transport, zdrowie, bankowość) – przyp. red.]. Wydaje mi się, że musimy się temu przyjrzeć i to zrealizować jak najszybciej.

Bańka informacyjna i poczucie bezpieczeństwa

W konferencji licznie udział wzięli studenci, którzy także podzielili się na forum swoimi badaniami, przemyśleniami i refleksjami. Jedną z takich studentek była Marta Juszkiewicz z II roku kryminologii i członkini SKNK „Vestigium”. Mówiła o roli algorytmów rekomendacyjnych w kształtowaniu dezinformacji

– Ważne jest to, jak powstają nasze zainteresowania i co nam się pojawia w internecie. Zagłębiając się w temat, zwróciłam uwagę na to, jak bardzo możemy się zamknąć w bańce informacyjnej. O tym nie mówi się głośno, ale warto mieć to na uwadze, żeby do tego nie dopuścić. Algorytmy są bardzo sprytne, ale nie zawsze mogą określić, czy treści, które nam dostarczają są prawdziwe, a to może wywołać dezinformację – mówiła studentka.

Jej koleżanka z roku, a także członkini SKNK „Vestigium”, Julia Góralczyk opowiedziała o fake newsach i poczuciu bezpieczeństwa. Skupiła się głównie na tym, jak informacje przekazywane w mediach kształtują nasze postrzeganie przestępczości oraz jak często ludzie wyolbrzymiają nieprawdziwe zjawiska.

– Jest to istotny problem, gdy np. czytamy w nagłówku, że ktoś został zabity, a dopiero w dalszej części tekstu – do której już niewielu dociera – pada informacja, że było to jedynie usiłowanie zabójstwa. Niestety, spotykamy się z tym, że informacje medialne, albo te przekazywane pocztą pantoflową, nie mają prawdziwego odniesienia do rzeczywistości – zaznaczyła.

Studentki podkreśliły, że udział w konferencji był dla nich bardzo ważny. Mogły pogłębić swoją wiedzę, zdobyć pierwsze doświadczenia naukowe, poznać nowe osoby i wymienić się poglądami.

Jak zapowiedział organizator konferencji Szymon Buczyński, to nie ostatnia inicjatywa Katedry Kryminologii i Kryminalistyki UWM. Jeszcze w tym roku w Olsztynie odbędzie się IV Kongres Kryminologiczny – ważne wydarzenie, pokazujące, że o polskiej kryminologii nie da się rozmawiać bez specjalistów z Kortowa. Z kolei we wrześniu w Warszawie odbędzie się zjazd Europejskiego Towarzystwa Kryminologicznego.

Sylwia Zalewska

fot. Janusz Pająk