13 Października 2026
Aktualności
– Nie ma ważniejszej rozmowy w polskiej kulturze niż rozmowa o języku polskim, szczególnie w takich czasach, w jakich przyszło nam żyć, gdy obserwujemy proces banalizacji i brutalizacji języka – mówił wicemarszałek Rafał Grupiński, otwierając 29 września 2026 r. w Senacie konferencję z okazji 30-lecia Rady Języka Polskiego (RJP) przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk.
Jedną z ważnych części programu uroczystości było wręczenie medali Zasłużony dla Nauki Polskiej „Sapientia et Veritas”. Przewodnicząca Rady Języka Polskiego, prof. Katarzyna Kłosińska, przyjęła z rąk Karoliny Zioło-Pużuk, wiceministry nauki i szkolnictwa wyższego, złote odznaczenie, a ośmioro członków RJP – srebrne. Jedną z tych osób był prof. dr hab. Mariusz Rutkowski, językoznawca z Katedry Języka Polskiego, który od kilku lat pełni też funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego.
– Uroczystość w Senacie RP była swoistym podsumowaniem 30-letniej działalności Rady Języka Polskiego – instytucji, która ma status komitetu problemowego PAN, a która pełni funkcję oficjalnego organu państwa w sprawach używania języka polskiego. Rada została powołana 9 września 1996 r., a jej ogólne cele i zadania zostały sformułowane m.in. w Ustawie o języku polskim – wyjaśnia prof. Mariusz Rutkowski. – Działalność rady na co dzień sprowadza się do formułowania opinii na rozmaite tematy związane z używaniem języka, najczęściej na prośbę różnych instytucji państwowych. W ostatnich dwóch latach dodatkowo rada skorzystała ze swoich uprawnień ustawowych i wprowadziła korektę polskiej ortografii, nazywaną niekiedy reformą, w której zmodyfikowano 11 szczegółowych zasad pisowni. Miałem okazję uczestniczyć w tych pracach, stąd też znalazłem się w gronie ośmiu osób odznaczonych medalem „Sapientia et Veritas”.
Można czasami odnieść wrażenie, że niektórzy uczestnicy dyskusji związanych z językiem uważają RJP za rodzaj poprawnościowej „policji”. Nic bardziej mylnego. Rolą językoznawców jest raczej opisywanie zmian, reagowanie na nie i wyrażanie stanowiska w sprawach, które są niejednoznaczne dla użytkowników języka.
– Rada nie wprowadza nowych słów do języka, nie zatwierdza słów ani ich nie usuwa (były na przykład pisma do rady, aby w miejsce angielskiego słowa „weekend” wprowadzić jakieś rodzime, np. „sobnie”, od sobota i niedziela), nie zakazuje użycia konkretnych form, nie stosuje kar za niewłaściwe użycia języka. Mówię o tym dlatego, że tego typu oczekiwania są nader często pod naszym adresem formułowane, co chyba wiele mówi o polskim społeczeństwie – zaznacza prof. Mariusz Rutkowski.
Językoznawca z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego przypomina też, że działania rady są zawsze reakcją na jakieś zachowania językowe, a ekspertyzy odzwierciedlają społeczną wrażliwość na język.
– Regulacje ortograficzne to jedyne ustawowe uprawnienia, jakie posiada rada – pozostała działalność sprowadza się do formułowania opinii, które są pomocne przy rozstrzyganiu różnych zagadnień językowych, z którymi borykają się głównie organy państwa i instytucje. Do opinii publicznej docierają w większości te głosy, które dotykają szczególnie wrażliwych kwestii, wiążących się z przemocą, tożsamością czy tzw. czystością języka polskiego. Opinie rady bywają przywoływane w debatach publicznych na tematy takie, jak używanie form feminatywnych, nowych form rodzajowych, nazywania osób – przypomina prof. Rutkowski. – Szczególną rolę rada kładzie na kwestie wykluczenia językowego i przemocy językowej, z której niekiedy nie zdają sobie sprawy używający polszczyzny. Nie tak dawno głośne były sprawy stosowalności słowa Murzyn, przyimków „w” i „na” w połączeniu z nazwą Ukraina, nazw określających kobiety wykonujące różne zawody.
Warto zaznaczyć, że ogłoszenie opinii przez Radę Języka Polskiego poprzedzone jest dyskusją i głosowaniem. Gremium mówi głosem kolektywnym, ale uzgadnianie stanowiska nie zawsze jest łatwe.
– Niektóre dyskusje bywają burzliwe, bo za użyciem języka zawsze stoi konkretny człowiek ze swoimi przekonaniami, światopoglądem i przyzwyczajeniami. Nie są od nich wolni również członkowie Rady Języka Polskiego – przyznaje prof. Mariusz Rutkowski. I zaznacza: – Idealnego, w pełni poprawnego i satysfakcjonującego dla wszystkich używania języka nigdy nie osiągniemy, nie ma takiej możliwości ze względu na samą naturę systemu językowego – możemy jednak dążyć, by używanie języka, a więc codzienne mówienie i pisanie nie miało naddatków w postaci aktów dyskryminacji, nienawiści czy innych działań naruszających dobrostan drugiego człowieka.
Osoby uczestniczące w uroczystości w Senacie mogły nie tylko pogratulować uhonorowanym medalami „Sapientia et Veritas”, ale i wysłuchać prezentacji „30 lat Rady Języka Polskiego” przygotowanej przez prof. Katarzynę Kłosińską. Przewodnicząca rady przypomniała, że z inicjatywą powołania takiego gremium wystąpił prof. Walery Pisarek podczas Forum Wolnego Słowa w 1995 r. Oprócz języko- i literaturoznawców członkami rady są przedstawiciele innych dziedzin nauki, sztuki i mediów. Konferencja była także okazją do zapoznania się z działalnością Rady Języka Śląskiego, o której opowiedziała prof. dr hab. Jolanta Tambor, oraz Rady Języka Kaszubskiego, którą przybliżyła Danuta Pioch. Nie zabrakło też dyskusji dotyczących współczesnych zjawisk zachodzących w polszczyźnie. Uczestników panelu poświęconego tym zagadnieniom – prof. Jerzego Bralczyka, prof. Annę Dąbrowską prof. Ewę Kołodziejek i red. Bartłomieja Chacińskiego – Małgorzata Tułowiecka pytała m.in. o język social mediów czy AI.
Przypomnijmy, że prof. Mariusz Rutkowski został powołany na członka Rady Języka Polskiego w 2019 r. Od 2023 r. zasiada też w prezydium tego gremium.
Warto przeczytać:
>>> Językoznawcy z UWM o reformie polskiej ortografii
>>> Językoznawcy rozmawiali o zmianach w języku polskim
