Na UWM debatują przedstawiciele europejskiej socjolingwistyki

Konferencja zgromadziła uczonych z ośmiu krajów europejskich i 14 ośrodków naukowych z Polski, w tym liczne grono przedstawicieli Polskiej Akademii Nauk. Dr hab. Iza Matusiak-Kempa, prof. UWM i przewodnicząca komitetu organizacyjnego podkreślała, że pomysł spotkania w Olsztynie narodził się na kongresie slawistów w Paryżu. W programie przewidziano obrady plenarne, spotkania w sekcjach tematycznych oraz – ze względu na gości z różnych uczelni – czas na zwiedzanie okolicy, m.in. Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku. 

Prof. Jakub Sawicki, prorektor ds. nauki i współpracy międzynarodowej gratulował pomysłu wyboru UWM i podkreślił, że jego siłę, obok nauk przyrodniczych i rolniczych, stanowią nauki humanistyczne, a kortowski kampus może być miejscem czerpania inspiracji. 

– Nauki humanistyczne oraz społeczne przeżywają pewien renesans i jest to zauważane także w obszarze międzynarodowym – mówił prorektor, zwracając uwagę na liczbę przyznanych w tym obszarze prestiżowych grantów. – Nauki te przestają być Kopciuszkiem, który przez wielu był postrzegany jako boczna gałąź naukowa, a wychodzą na pierwszy plan. 

Uniwersytet miejscem do dyskusji 

Prof. Mariusz Rutkowski, dziekan Wydziału Humanistycznego UWM, witając gości, podkreślił rolę uczelni jako miejsca naukowego dialogu.

– Uniwersytet jest po to, żeby stwarzać przestrzeń do dyskusji, żeby być platformą wymiany myśli. Jesteśmy tutaj po to, żeby dzielić się swoimi ideami, żeby słuchać krytyki, oceny innych, dyskutować. Konferencja jest chyba najlepszą tego typu formą funkcjonującą w nauce – mówił prof. Mariusz Rutkowski. 

Prof. dr hab. Małgorzata Święcicka, przewodniczącą komitetu naukowego konferencji, przywitała zebranych w imieniu władz Komisji Socjolingwistyki.

– Obecnie Komisja Socjolingwistyki afiliowana przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów liczy 59 członków z 14 krajów. Idea tworzenia komisji tematycznych powstała już w 1955 roku na III Międzynarodowym Kongresie Slawistów, który odbywał się w Belgradzie – tłumaczyła prof. Święcicka, opowiadając trochę o historii komisji i jej reaktywacji w 2008 r. Pierwsza konferencja pod nazwą „Języki słowiańskie w ujęciu socjologicznym” została zorganizowana na Wydziale Polonistyki UJ. 

Społeczny wymiar języka 

Tematyka trzydniowego spotkania slawistów była szeroka, podobnie jak wielowymiarowy jest sam język oraz czynniki, które na niego oddziałują. Prelegenci przyglądali się zmianom społecznym z perspektywy nie tylko swoich zainteresowań, ale także kontekstu kulturowego i narodowego.

Prof. Halina Kurek z Uniwersytetu Jagiellońskiego przybliżyła temat „Ewolucja powojennej polszczyzny ogólnej jako skutek przemian społecznych (na przykładzie zmian wymowy tzw. samogłosek nosowych w języku księży). 

– Zmiany wewnątrz języka mają charakter powolny i długotrwały, ponieważ są wynikiem ewolucji systemu językowego, dążącego do optymalizacji komunikacyjnych. Z kolei zmiany wywołane czynnikami zewnętrznymi, zwłaszcza społeczno-ekonomicznymi, określa się jako dynamiczne, przyspieszone, a niekiedy wręcz anormalne – opowiadała prof. Halina Kurek. 

Prelegentka zanalizowała poprawność wymowy konkretnej grupy mówców – księży katolickich. Podzieliła się swoimi wnioskami z badań.

– Kościół jest świadomy własnych niedoskonałości w zakresie poprawnej polszczyzny i w związku z tym w latach 90. XX wieku rozpoczął intensywne kształcenie księży i kleryków w dziedzinie sztuki i głoszenia kazań, retoryki oraz kultury żywego słowa, a dokładniej w przedmiocie artykulacji i unikania błędów językowych. Podyplomowe studia z retoryki dla księży zaczęły też organizować niektóre wyższe uczelni świeckie. Aby stwierdzić, czy edukacja w seminariach, także w zakresie wymowy tzw. samogłosek głosowych, okazała się skuteczna, przeanalizowałam język 77 księży, którzy odprawiali msze święte transmitowane w internecie – opowiadała prof. Kurek, dzieląc się tym, jakie obserwowała różnice w wymowie w konkretnych grupach wiekowych księży. Troska o poprawność językową jest nadal jednym z ważnych zadań formacji w Kościele. 

Prof. Krasimira Aleksova z Uniwersytetu Sofijskiego z Bułgarii opowiadała o socjolingwistyce perceptywnej.

– Socjolingwistyka perceptywna zajmuje się przede wszystkim słuchaczem, który odbiera mowę. Jej zadaniem jest ustalenie istotnych parametrów językowych, społecznych, demograficznych i wartościujących percepcję mowy i jej autora przez słuchacza – mówiła prof. Aleksova.

Słowa, które mogą boleć 

Prof. Katarzyna Skowronek z AGH w Krakowie prezentowała temat „Kiedy nazwa »«boli«. Onimiczny wymiar języka – między afektem a polityką”. 

– Interesuje mnie sytuacja, w której nazwa własna przestaje być tylko czystym identyfikatorem, a zaczyna uczestniczyć w organizowaniu pamięci, wartościowaniu, podziale, budowaniu reakcji afektywnych. Można powiedzieć, że nazwy mają swoje społeczne życie, są reinterpretowane – opowiadała, podając przykłady z życia politycznego. – Wyobraźmy sobie, że pewna jednostka wojskowa nie zmienia numeru, dowództwa ani zadań. Do jej nazwy zostaje dodany jeden człon, a mimo to wybucha konflikt polityczny, który szybko przekracza granice jednego państwa. 

Prelegentka miała na myśli oczywiście to, że 26 maja 2026 roku ukraińskiej jednostce wojskowej nadano nazwę imienia „Bohaterów UPA” (pełna oficjalna nazwa brzmi: Samodzielne Centrum Operacji Specjalnych Północ im. Bohaterów UPA Sił Operacji Specjalnych Sił Zbrojnych w Ukrainie). 

– Historycznie i politycznie obciążony element zostaje włączony do istniejącej już struktury nazewniczej. Z wojskowego punktu widzenia zmieniło się niewiele, ale społecznie zmieniło się bardzo dużo – wyjaśniała prelegentka, dodając, jak ważny w posługiwaniu się nazwami jest kontekst historyczny i kulturowy. Prof. Skowronek przybliżyła posługiwanie się przez polityków (m.in. prezydenta USA, polskich polityków) różnymi nazwami (np. Bucza, Auschwitz, Haiti) i to, jak różne reakcje społeczne może to wywoływać, w zależności od kontekstu. 

Różnorodność tematów 

Wśród prelegentów był także prof. Piotr Żmigrodzki z Instytutu Językowego PAN, który przybliżył słownictwo środowiskowe i „zawodowe potoczne” w Wielkim słowniku języka polskiego PAN” (powstaje on od 2007 roku w pracowni Instytutu Języka Polskiego PAN i jest publikowany jedynie w Internecie). 

Pełen program dostępny jest na stronie wydarzenia.

Patronat honorowy nad wydarzeniem objęli: Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego Marcin Kulaska, Rektor Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie dr. hab. Jerzy A. Przyborowski, prof. UWM, Wojewoda Warmińsko-Mazurski Radosław Król oraz Prezydent Olsztyna Robert Szewczyk.

aw