19 Czerwca 2026
Aktualności
– Europa Wschodnia pozostaje przestrzenią dynamicznych przemian, sporów o pamięć, tożsamość i przyszłość. To właśnie wokół tych zagadnień będziemy w ciągu dwóch dni prowadzić nasze dyskusje. Przygotowując tematykę konferencji postawiliśmy akcent na przewartościowanie Europy Wschodniej – mówił podczas otwarcia konferencji jej organizator, prof. Aleksander Kiklewicz z Wydziału Humanistycznego UWM. Podkreślił, że jest to obszar szczególnie istotny dla Polski oraz całej Unii Europejskiej pod względem geopolitycznym, przemysłowym, gospodarczym, kulturowym, a ostatnio także egzystencjalnym. – Zmiany, które dokonały się w tej części świata w ciągu ostatnich dziesięcioleci w znaczący sposób wpłynęły nie tylko na nasz region, lecz także na kształt współczesnej Europy Zachodniej i Centralnej oraz na porządek międzynarodowy – mówił organizator konferencji.
Dodał, że potrzebujemy rzetelnej wiedzy, aby lepiej zrozumieć współczesną tożsamość Europy Wschodniej oraz procesy, które ją kształtują.
Podczas otwarcia wydarzanie zwrócono uwagę na tytuł konferencji i trzy obszary, które obejmuje: politykę, społeczeństwo i kulturę.
– Jesteśmy przekonani, że w badaniach naukowych, ale także w procesie podejmowania decyzji nie wolno traktować tych sfer w oderwaniu od siebie – mówił prof. Kiklewicz.
Dynamika zmian w Europie Wschodniej
Prof. Jakub Sawicki, prorektor UWM ds. nauki i współpracy międzynarodowej odniósł się do procesu zmian w Europie Wschodniej.
– Chyba nie ma bardziej dynamicznego politycznie i społecznie regionu w tej części świata. Nie ma chyba również drugiego regionu, który byłby poddawany tak silnym wpływom dezinformacji – mówił prorektor. Dodał, że dynamika w Europie Wschodniej zmienia układy sił w polityce europejskiej, a postrzeganie społeczne tego regionu zdominowane jest przez kontekst militarny. – To się powoli zmienia, np. Ukraina już nie jest postrzegana tylko jako ofiara agresji, ale też jako kraj o dużym potencjale technologicznym. Chociaż aspekt militarny i polityczny zdeterminował inne, Europa Wschodnia ma bardzo dużo do zaoferowania w kontekście kultury.
Dr hab. Aneta Jachimowicz, prof. UWM i prodziekan Wydziału Humanistycznego zwróciła uwagę na pojęcie Europy Wschodniej.
– Sam termin Europy Wschodniej od lat budzi dyskusję. Dla jednych jest to kategoria geograficzna, a dla innych polityczna, historyczna czy kulturowa. Niektórzy uważają nawet, że mentalna. Zależnie jednak od przyjętej perspektywy badawczej nie ulega wątpliwości, że jest to obszar, który od dziesięcioleci pozostaje przestrzenią intensywnych przemian i procesów kształtujących współczesny obraz Europy – mówiła prodziekan. – Jeszcze kilka lat temu wielu badaczy uważało, że Europa Wschodnia staje się regionem coraz bardziej przewidywalnym. Wydarzenia ostatnich lat pokazały coś innego i nie myślę tylko o wojnie na Ukrainie. Historia pokazała, że nie czyta naszych podręczników i nie zawsze podporządkowuje się do naszych prognoz badawczych. Zmianie ulegają nie tylko układy geopolityczne, lecz także społeczne wyobrażenia, narracje historyczne, polityka pamięci, relacje między państwami oraz sposoby definiowania tożsamości narodowych i regionalnych – mówiła prof. Jachimowicz dodają, że konferencja stwarza przestrzeń do interdyscyplinarnej refleksji nad tymi procesami.
Wiedzieć, co dzieje się za granicą
Omawiano polityki krajów za naszą wschodnią granicę, w tym m.in. Federacji Rosyjskiej, która, mając politykę imperialistyczną, ma ogromny wpływ na sąsiednie kraje.
Prof. Joachim Diec, kierownik Katedry Badań nad Obszarem Euroazjatyckim Uniwersytetu Jagiellońskiego przybliżył zagadnienie demografii narodów Europy Wschodniej. Mówił o kryzysie demograficznym za naszą wschodnią granicą (np. na terenach dawnego ZSRR), ale także w innych krajach, m.in. w Chinach czy Indiach. Zwrócił także uwagę na pewien paradoks – im bardziej politycy zajmują się pojęciem rodziny i zwracają uwagę na tradycyjne wartości, w tym gorszej kondycji ta rodzina jest.
– Kiedy doszło do aprecjacji (wzrostu wartości – red.) rodziny, do podniesienia na piedestał tzw. tradycyjnych wartości, w tym wartości rodzinnych, dochodzi do prawdziwej klęski demograficznej – mówił prelegent, podając przykłady, jak bardzo wyludniają się niektóre tereny np. Rosji.
Prof. Wojciech Włodarkiewicz z Wojskowej Akademii Technicznej opowiedział o czynnikach kształtujących politykę bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej. Poruszył m.in. historię tradycji imperialnej, do której obecna Rosja nawiązuje, ale także położenie geograficzne tego kraju i zasoby energetyczno-paliwowe (wykorzystywane jako element wywierania wpływu na inne kraje).
Rozumieć działanie państwa autorytarnego
Dr hab. Anna Jach, prof. UJ z Katedry Badań nad Obszarem Euroazjatyckim zaprezentowała temat „Rosyjska tajna policja jako element systemu bezpieczeństwa wewnętrznego państwa w realiach postępującej autokratyzacji Federacji Rosyjskiej”. Opowiadała o tajnej policji jako kontynuacji (także kadrowej) działalności KGB. Wśród omawianych wątków było także przejmowanie mienia od bogatszych obywateli, ale także od przeciwników politycznych.
– Celem mojego wystąpienia jest ukazanie, w jaki sposób rosyjskie służby bezpieczeństwa, nazywane inaczej Federalną Służbą Bezpieczeństwa, wpisują się w system bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i jak ich funkcjonowanie ulega transformacji w warunkach postępującej autokratyzacji, którą obserwujemy od roku 1994. Są one istotnym elementem mechanizmu kontroli politycznej i społecznej – mówiła podczas wystąpienia prof. Anna Jach.
Dodała, że po rozpadzie Związku Radzieckiego chociaż mieliśmy do czynienia z formalną likwidacją KGB, to została zachowana ciągłość modelu funkcjonowania służb.
– Powołana w 1995 roku Federalna Służba Bezpieczeństwa przejmuje nie tylko część kompetencji swoich poprzedników, ale zachowuje ciągłość kadrową i kulturową – wyjaśniała prof. Jach, opowiadając, jak rozbudowana jest sieć służb, w jaki sposób zdobywa informacje w różnych obszarach (także poza Rosją) oraz jakie ma metody utrzymywania porządku wśród obywateli. – Problemem ze strony państw trzecich, czyli m.in. Polski, jest traktowanie rosyjskiego korpusu dyplomatycznego jako oficjalnych przedstawicieli Rosji, choć w rzeczywistości są oni agentami rosyjskich służb specjalnych. Lekceważenie agentury w szeregach korpusu dyplomatycznego stanowi bardzo poważne zagrożenie.
Interdyscyplinarne spojrzenie na sąsiednie kraje
Zdaniem prof. Kiklewicza, wyniki badań prezentowane podczas konferencji mogą mieć znaczenie praktyczne.
– Lepsze zrozumienie Europy Wschodniej może pomóc w budowaniu współpracy z państwami aspirującymi do członkostwa w Unii Europejskiej, takimi jak np. Mołdawia, która w Polsce wciąż jest stosunkowo mało słabo znana. Jednocześnie wiedza naukowa może okazać się bardzo przydatna w analizowaniu współczesnych zagrożeń związanych z wojną informacyjną i działaniami hybrydowymi, prowadzonymi przez Rosję przeciwko państwo europejskim – uważa prof. Kiklewicz.
W wydarzeniu uczestniczy ok. 80 uczestników z różnych ośrodków akademickich. Program konferencji obejmuje ponad 70 referatów prezentowanych przez specjalistów z zakresu nauk politycznych, historii, socjologii, ekonomii, medioznawstwa, kulturoznawstwa, językoznawstwa i innych dyscyplin humanistycznych oraz społecznych.
Organizatorami konferencji są Centrum Badań Europy Wschodniej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Instytut Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UWM oraz Instytut Historii UWM.
Anna Wysocka
fot. Janusz Pająk
