20 Listopada 2026

Nauka

Gąsiorek, fot. Beata Dulisz


Zmiany środowiskowe powodują, że w mieście i poza nim pojawiają się nowe gatunki ptaków. O ekologii ptaków i wpływie zanieczyszczenia przyrody na pisklęta rozmawiamy z dr. hab. Jackiem Nowakowskim, prof. UWM z Wydziału Biologii i Biotechnologii.

Zajmuje się pan szeroko pojętą ekologią ptaków. Na jakich obszarach badawczych koncentruje się pana zespół naukowy? 

Nasze badania dotyczą głównie trzech obszarów. Są to m.in. tematy związane z adaptacją ptaków do zmieniających się warunków środowiskowych. Mamy dwa poligony doświadczalne. Jednym z nich jest miasto. Obszary miejskie charakteryzują się specyficznymi warunkami ekologicznymi i stanowią dla wielu gatunków wyzwanie – zaadaptować się lub ustąpić. Proces synurbizacji (adaptacji do warunków miejskich) powoduje, że pewne gatunki znajdują tu korzystne warunki do rozwoju, np. w Olsztynie wzrasta liczebność populacji grzywacza, wrony, od kilku lat gniazdują na dachach budynków mewy srebrzyste. Występowanie różnych gatunków ptaków w mieście może być jednym z wyznaczników jakości środowiska miejskiego. Zwracamy więc uwagę na funkcjonowanie układów ekologicznych w mieście i na ich potencjał w podnoszeniu jakości życia mieszkańców. Naszym drugim terenem badań są obszary zalewowych dolin rzecznych, np. Biebrzy i  Narwi. Badaliśmy zmienność długoterminową (wieloletnią) cech osobniczych ptaków, które wędrują na dalekie dystanse, i to, jak cechy te zmieniają się pod wpływem zmian środowiskowych, w tym ocieplenia klimatu. W ostatnich latach analizujemy wpływ zmieniających się warunków środowiskowych w dolinach rzek zalewowych na rozród ptaków wróblowych. Trzecim obszarem, w którym prowadziliśmy badania adaptacji ptaków również do zmieniającego się środowiska pod wpływem działalności człowieka, są obszary tropikalne – lasy mgłowe zboczy Andów w Ekwadorze.

Czy może pan przybliżyć działania naukowe dotyczące Olsztyna? 

Nasze pierwsze prace dla tego miasta związane były z inwentaryzacją ptaków oraz oceną, jak wygląda różnorodność biologiczna w mieście. W 2006 roku ukazała się publikacja „Ptaki Olsztyna”. Wskazaliśmy w niej kilka miejsc potencjalnie interesujących biologicznie, ponieważ różnorodność ptaków była tam wysoka. To była m.in. okolica jeziora Zgniłek, czyli teren między ul. Młodzieżową a jeziorem Ukiel, dolina Wadąga, fragmenty doliny Łyny na Brzezinach, torfowisko przy osiedlu Likusy. Przez dwadzieścia lat od tamtej publikacji miasto bardzo się zmieniło, a razem z nim okolica tych terenów. Środowisko także uległo zmianie, ze względu na izolację terenów naturalnych przez otaczającą zabudowę lub procesy naturalne, np. sukcesję ekologiczną. Tym samym nastąpiły przekształcenia składu gatunkowego tych obszarów. Obszar miejski przyspiesza pewne zmiany, a wpływ czynników antropogenicznych na różne elementy biotyczne jest silniej zauważalny. W 2016 roku wykonaliśmy kolejną ekspertyzę dla miasta, poddając ocenie tereny cenne przyrodniczo. W efekcie skutkowało to w ostatnich dwóch latach objęciem dwóch terenów formą ochrony użytku ekologicznego. To jezioro Zgniłek i tzw. Żurawia Dolina, czyli fragment brzegowy jeziora Ukiel od wysokości Łupstychu do, mniej więcej, ulicy Młodzieżowej. Cennych ekologicznie obszarów w mieście jest jeszcze kilka. Współpracujemy z gminą Olsztyn w zakresie renaturyzacji niektórych miejsc, planowania terenów edukacyjno-przyrodniczych czy termomodernizacji budynków, które zasiedlają ptaki.

Jako naukowcy muszą się państwo chyba spieszyć z prowadzeniem badań i formułowaniem rekomendacji, zanim te tereny zostaną zabudowane? 

Miasto jest przeznaczone dla mieszkańców, więc ma różne cele i funkcje (mieszkaniowe, gospodarcze, transportowe, usługowe czy rekreacyjne). Planowanie miasta, które łączy wszystkie funkcje, nie jest łatwe. Jako biolodzy musimy pamiętać zarówno o aspekcie przyrodniczym, jak i potrzebach mieszkańców. Pokazujemy, jak zachować różnorodność biologiczną i dlaczego warto to robić. Tzw. betonoza nie jest korzystnym elementem środowiska miejskiego, dlatego wprowadza się elementy tzw. błękitno-zielonej infrastruktury, np. tworząc naturalne i sztuczne przestrzenie, które gromadzą i opóźniają spływ wody, zapobiegając powodziom miejskim i suszy (mamy takie obszary już w Olsztynie), czy wprowadza się sadzenie w centrach drzew, które kiedyś były usuwane. Ale potrzeba więcej działań.

Innym obszarem pana działalności naukowej z zakresu ekologii są badania na terenie Doliny Biebrzy. 

Moje pierwsze prace dotyczyły zmienności biometrycznej trzcinniczka i rokitniczki, gatunków wędrujących do Afryki. Rokitniczka to ptak licznie występujący w tej dolinie, ale zmieniają się w niej warunki siedliskowe, następuje transformacja roślinności. Dochodzą także zmiany warunków klimatycznych. Moja hipoteza badawcza dotyczyła tego, jak te wszystkie czynniki mogą wpływać na biometrię ptaków. Ptaki mają ewolucyjnie wykształconą długość skrzydła, które pozwala im efektywnie wykorzystać energię, aby przebyć kilka tysięcy kilometrów. Trasę pokonują często bez jedzenia i picia, bo metabolizują wodę w trakcie wędrówki. Muszą zgromadzić bardzo dużo materiału zapasowego w postaci tłuszczu, stanowiącego swoiste „paliwo” podczas migracji. Rokitniczka wędrując przez Morze Śródziemne i przez Saharę, potrzebuje tyle tłuszczu, ile w warunkach spoczynkowych wynosi jej masa. Problematyką tą zajmowałem się w pracy doktorskiej i habilitacyjnej. Wykazałem, że rzeczywiście ptaki ulegają przemianom morfologicznym pod wpływem zmieniających się warunków, dostosowując się do pokonania dłuższego dystansu, bo Sahara się cały czas rozszerza. Zmienia się też kształt skrzydeł tych ptaków do bardziej manewrowalnego lotu, aby efektywniej wykorzystywać zasoby pokarmowe, które też się zmieniają. 

W kolejnych badaniach próbujemy odpowiedzieć na pytanie, jak cechy biometryczne i wizualne samca wpływają na inwestycje rozrodcze samicy oraz jak czynniki środowiskowe wpływają na efektywność rozrodu. Gatunkiem modelowym był gąsiorek. Istotna była obserwacja ptaków dorosłych oraz piskląt, ich schwytanie, wykonanie pomiarów i pobranie materiału biologicznego do badań kondycji fizjologicznej oraz ocena warunków środowiskowych.

Czy po zachowaniu ptaków widać, że zmienia się środowisko? 

Gąsiorek jest ptakiem zasiedlającym kserotermiczne środowiska otwarte, dobrze nasłonecznione i dla niego zmiana klimatu jest korzystna. Widzimy, że są pewne gatunki ciepłolubne, związane wcześniej z basenem Morza Śródziemnego, które dzisiaj zwiększają swój zasięg w Europie. Z drugiej strony tereny łąkowe i użytków rolnych ulegają silnym przekształceniom, związanym z intensyfikacją i charakterem działalności rolniczej, które na organizmy je zasiedlające działają negatywnie. Zajmowaliśmy się analizą, jak zmiany sposobu użytkowania łąk wpływają na rozród i kondycję fizjologiczną ptaków, szczególnie na terenach intensywnie użytkowanych pod względem uprawy, np. na łąkach nawożonych mineralnie i gnojowicą, koszonych wielokrotnie w ciągu roku. Tam, gdzie łąki były użytkowane ekstensywnie, występowała większa różnorodność biologiczna ptaków, płazów i również owadów, które są potencjalnym pokarmem badanego przez nas gatunku ptaka. Na łąkach intensywnie użytkowanych, ale również na łąkach położonych blisko rzeki, kondycja piskląt była słabsza. Sprawdzaliśmy to za pomocą wskaźników hematologicznych. Postawiliśmy hipotezę, że być może jest to aspekt właśnie tego nawożenia i przedostawania się substancji (m.in. antybiotyków stosowanych w hodowli zwierząt gospodarskich) z terenów rolniczych na łąki, które są położone bliżej rzeki. W kolejnym etapie prac badaliśmy glebę pod kątem zawartości różnych antybiotyków i potwierdziliśmy obecność wyższego stężenia farmaceutyków w tych glebach, w odniesieniu do innych. Hipoteza się potwierdziła. 

Nad czym obecnie pan pracuje? 

Przygotowujemy obecnie ostatnie publikacje związane z funkcjonowaniem populacji gąsiorka na tym terenie i pracujemy nad kolejnymi tematami.

Rozmawiała Anna Wysocka 

 

fot. J. Pająk 

 

Dr hab. Jacek Nowakowski, prof. UWM pracuje w Katedrze Botaniki i Ekologii Ewolucyjnej. Jest lekarzem weterynarii oraz doktorem habilitowanym nauk biologicznych w dyscyplinie ekologia i specjalności ornitologia. Realizował projekty badawcze dotyczące m.in. doboru cech fenotypowych i zmienności biometrycznej populacji ptaków, ekologicznych i ewolucyjnych adaptacji fauny do zmieniających się warunków środowiskowych oraz ekologii ptaków i płazów obszarów zurbanizowanych.

 

 

 

 

 

 

 

 

Tekst ukazał się we wrześniowym numerze „Wiadomości Uniwersyteckich", którego temat przewodnim jest ekologia, czyli jedno z największych wyzwań i zobowiązań współczesności. Badań w tym zakresie prowadzi się na UWM wiele i w wydaniu prezentujemy tylko niektóre z nich. Jest to temat ważny dla przedstawicieli wszystkich wydziałów i dyscyplin naukowych. 

Poza tym informujemy o najważniejszych wydarzeniach z życia społeczności UWM.

Wszystkie wydania naszego uniwersyteckiego pisma dostępne są na >>> stronie internetowej

 

Rodzaj artykułu