„Warmia i Mazury w dobie zmieniającego się klimatu” to tytuł konferencji podsumowującej program Pathways2Resilience (Ścieżki do odporności). Naukowcy, przedstawiciele Ministerstwa Klimatu i Środowiska, samorządów, organizacji pozarządowych dyskutowali o klimacie 19 i 20 lutego w Hotelu Omega w Olsztynie.
Program Pathways2Resilience (Ścieżki do odporności) wspiera misję Unii Europejskiej w zakresie przystosowania się do zmian klimatu. Ma na celu budowanie europejskiej strategii przeciwdziałania zmianom klimatu i ich skutkom. Testując założenia strategii na docelowo 120 europejskich regionach, zapewnia im wsparcie techniczne i merytoryczne na każdym etapie, oparte na modelu transformacyjnej adaptacji – Regionalnej Ścieżce Odporności. Program obejmuje szkolenia, wymianę wiedzy oraz dostęp do nowoczesnych narzędzi wspierających odporność na zmiany klimatu.
Warmia i Mazury są jednym z regionów w Europie i jedynym w Polsce, który realizuje program adaptacji do zmian klimatu. Projekt, który rozpoczął się we wrześniu 2024 r., koncentruje się na przeciwdziałaniu suszy i ochronie ekosystemów. Liderem jest UWM, a partnerem Urząd Marszałkowski w Olsztynie.
– Nasz region jest bardzo wrażliwy, jeśli chodzi o zmiany klimatu. Często nie odbieramy tego w kontekście długofalowych zmian, ale reagujemy na zmiany krótkoterminowe, pogodowe, myśląc, że to, co akurat jest za oknem, będzie regułą – rozpoczęła wystąpienie prof. Katarzyna Glińska-Lewczuk, kierownik Katedry Gospodarki Wodnej i Klimatologii UWM oraz kierownik projektu i dodała, że wrażliwość przyrody, zasobów naturalnych jest bardzo mocno uzależniona w naszym regionie od parametrów hydroklimatycznych, czyli wody i temperatury powietrza. – To są główne dwa czynniki, które decydują o naszych zasobach, ale również o naszej gospodarce. Projekt, który realizujemy to zwiększanie odporności na zmiany klimatu poprzez adaptację i budowanie potencjału w regionie Warmii i Mazur. Ten obszar jest bardzo specyficzny, jest bardzo duży, ale też bardzo zróżnicowany fizjograficznie, klimatycznie.
Prof. Katarzyna Glińska-Lewczuk podkreśliła, że badacze są już w finalnej fazie opracowania dokumentów, które zostaną przekazane UE.
– Będą to strategie odporności, programy działania, także plany inwestycyjne. Każdy region, który bierze udział w programie, będzie takie raporty przedstawiać. Na bazie tego zostanie zbudowany ogólny obraz tego, co się dzieje w Europie, wypracowane odpowiednie narzędzia, a także mechanizmy finansowania inwestycji – zaznaczyła prof. Katarzyna Glińska-Lewczuk i dodała, że mimo krótkiego czasu, udało się przygotować raport. – Jest to diagnoza klimatyczna regionu, informacje, które regiony naszego województwa są najbardziej naznaczone zmianą klimatu. Teraz z tą wiedzą musimy coś zrobić. W związku z tym, drugim etapem jest strategia odporności klimatycznej. Mamy pewną wizję co do naszego regionu. Nasz potencjał drzemie w zasobach przyrody, w naszych zasobach naturalnych, to one decydują o naszej gospodarce. Ustalamy zatem cele adaptacyjne dla sektorów, planujemy wdrożyć regionalne ścieżki adaptacji i przyjąć określony kierunek działań. Pod tym kątem niezwykle owocna była współpraca z Departamentem Ochrony Środowiska z Urzędu Marszałkowskiego. Trzeci etap to plan działań. Mamy już strategię, wiemy co chcemy, więc jeszcze musimy określić, jakie działania możemy przedsięwziąć. Musimy je też dopasować do różnych horyzontów czasowych – krótszych, np. 5-10 lat i dłuższych 25-50 lat. Kolejna rzecz to plan inwestycyjny. Ustalamy priorytety finansowe i szukamy środków finansowych. Musimy pokazać UE, ze te środki są nam potrzebne i jakie chcemy podjąć działania. Ważna jest też trwałość naszych działań.
Naukowczyni zwróciła również uwagę na to, że nie możemy kopiować pewnych wzorców, które są np. opracowane dla miast, obszarów metropolitalnych czy przemysłowych, ponieważ nasz region wymaga szczególnego podejścia. Zachodnia część, zwłaszcza Elbląg, Żuławy, to obszary ryzyka powodzi. Z kolei na wschodzie mocno odczuwamy skutki suszy. W tej części regionu pojawił się również inny problem – zagrożenie pożarowe lasów.
W trakcie trwania programu naukowcy aktywnie uczestniczyli w warsztatach dotyczących m.in. zielonej infrastruktury i budownictwa. Na forum unijnym opowiedzieli także o problemach regionu, ale również – dzięki dr. inż. Mariuszowi Antolakowi z Katedry Architektury Krajobrazu – Europa dowiedziała się o krajobrazach jadalnych. Przeprowadzili też ankiety, m.in. wśród rolników. Prof. Katarzyna Glińska-Lewczuk podkreśliła również, że osoby uczestniczące w projekcie analizowały różne elementy strategiczne: wodno-krajobrazowy, energetyczny, rolno-środowiskowy, turystyczny systemowy, ale w tak krótkim czasie nie da się wszystkiego zrobić.
– Postanowiliśmy skupić się na elementach wodno-krajobrazowych, żeby wzmocnić retencję wody i postawiliśmy na ekosystemy leśne, ponieważ lasy są największym zbiornikiem retencyjnym w Polsce. Gromadzą 1/5 zasobów wodnych, jakie wpływają naszymi rzekami w ciągu roku. To może zapewnić nam stabilność hydrologiczną, a przy tym zwiększyć naszą biodostępność. Dla miast ważnym komponentem jest ekologiczna zielona infrastruktura. To fundament naszej odporności. Nie chcemy, aby woda bezpośrednio wypływała systemami kanalizacyjnymi. Zależy nam na tym, aby ją zagospodarować i w ten sposób zredukować suszę – zaznaczyła.
Prof. Katarzyna Glińska-Lewczuk na zakończenie wystąpienia podkreśliła również, że ścieżki do odporności są tak naprawdę narzędziem dla długotrwałego rozwoju odporności naszego regionu.
– My nie będziemy zmieniać klimatu. To nie jest nasz cel. Chcemy znaleźć rozwiązania, które poprawią naszą sytuację, jeśli chodzi o deficyt lub nadmiar wody i zadbać o nasze środowisko – podsumowała badaczka.
Podczas konferencji głos zabrała Veranika Stopczyk z Departamentu Strategii i Odporności Klimatycznej Ministerstwa Klimatu i Środowiska, a także absolwentka UWM. Prelegentka opowiedziała o działaniach i projektach, zarówno strategicznych, jak i legislacyjnych, które realizuje departament.
– Planujemy opracowanie krajowej strategii adaptacyjnej. To będzie nowy dokument, który będzie zawierał działanie adaptacyjne dla różnych sektorów i dla wszystkich regionów, w tym tych najbardziej wrażliwych na zmiany klimatu. W zeszłym roku weszła znowelizowana ustawa o prawie ochrony środowiska, która wprowadziła obowiązek dla miast powyżej 20 000 mieszkańców do opracowania miejskich planów adaptacji i w tym roku będą składane pierwsze sprawozdania. Oczekujemy na wpis do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów nowej ustawy, tzw. ustawy retencyjnej, żeby zapobiegać skutkom suszy. Nakładamy dodatkowe obowiązki na miasta, ale nie zapominamy też o środkach finansowych na wdrażanie tych działań. Realizujemy również do końca 2028 r. projekt Polska Wschodnia. Pomagamy samorządom w opracowaniu OPZ-ów, w wypełnianiu wniosków, organizujemy różne szkolenia, doradztwa. Liczymy na dalszą współpracę z samorządami, bo ich głos jest bardzo ważny – wymieniała Veranika Stopczyk.
O projektach i działaniach na rzecz wsparcia samorządów, które są prowadzone w Instytucie Ochrony Środowiska Państwowego Instytutu Badawczego opowiedział Michał Marcinkowski.
– Przede wszystkim realizujemy obecnie projekt KLIMADA 3.0., gdzie prowadzimy szereg działań związanych z adaptacją, m.in. w zakresie opracowania prognoz klimatu dla Polski, prac związanych z oszacowaniem ryzyka związanego ze zmianami klimatu, czy też na przykład szkoleń dla przedstawicieli samorządów – mówił przedstawiciel Instytutu Ochrony Środowiska i dodał, że ważne jest, aby się spotykać i wymieniać doświadczeniami. – Mamy też katalogi praktyk adaptacyjnych oraz projekt pod nazwą National Adaptation Hubs, w którym będziemy się starać łączyć różne samorządy, aby się wzajemnie wspierały. Rozpoczynamy dopiero jego realizację, ale myślę, że jest to duże pole do współpracy.
Ważnym punktem konferencji była dyskusja panelowa z udziałem ekspertów. Uczestnicy mogli podziwiać także wystawę fotografii przyrodniczej pt. Krajobraz w transformacji. Warmia i Mazury wobec zmian klimatu autorstwa Jacka Sztorca oraz prof. Romana Kujawy. Wystawa pokazała region jako przestrzeń wyjątkowego piękna, ale jednocześnie coraz bardziej narażoną na skutki globalnych zmian środowiskowych. Fotografie udokumentowały zarówno widoczne symptomy kryzysu klimatycznego, jak i subtelne procesy zachodzące w krajobrazie, stanowiąc wizualne świadectwo potrzeby działań adaptacyjnych.
W realizację projektu zaangażowali się pracownicy Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa, Wydziału Geoinżynierii, Wydziału Humanistycznego i Wydziału Nauk Ekonomicznych.
Program Pathways2Resilience otrzymał dofinansowanie z programu badań i innowacji Unii Europejskiej Horyzont Europa. Na realizację całego programu przeznaczono 21 milionów euro. Na projekt realizowany przez UWM przeznaczono 210 tys. euro.
syla
fot. Janusz Pająk