23 Kwietnia 2026
Aktualności
– Bardzo się cieszę, że mogę zadać kilka niewygodnych pytań – rozpoczęła z przymrużeniem oka prowadząca spotkanie Alicja Marika Lubowicka, archeolożka i historyczka z Domu Mikołaja Kopernika w Toruniu. – W życiu Mikołaja Kopernika było sporo kobiet. Nasza dzisiejsza rozmowa będzie dotyczyła przede wszystkim kobiet w społeczeństwie średniowiecznym wielkich miast pruskich, ale nie tylko, bo Mikołaj Kopernik, gdy przebywał na Warmii, ze względu na swój zawód, otaczał się również osobami z innych sfer.
W debacie wzięli udział: prof. dr hab. Krzysztof Mikulski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz dr Jerzy Sikorski, były pracownik Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Obaj specjalizują się w badaniach nad życiem i działalnością Mikołaja Kopernika.
By rozmawiać o kobietach w życiu Mikołaja Kopernika i jego relacjach z nimi, należało najpierw uzmysłowić sobie, jaką rolę odgrywały w średniowiecznym i wczesnonowożytnym społeczeństwie. Jak przypomniał prof. Krzysztof Mikulski, stawały się one ważne w momencie, gdy… umierali ich mężowie.
– Kobieta, która decydowała się pozostać w stanie wdowieństwa, stawała się głową rodziny – osobą, która zarządza majątkiem pozostawionym przez męża i tym, co sama wniosła w posagu. A więc zostanie wdową, obok życia klasztornego, to był ten moment, w którym kobiety zdobywały w rodzinie najważniejszą pozycję – mówił prof. Mikulski.
Najbardziej znana
Skoro głównym tematem debaty były te panie, które wywarły wpływ na losy Mikołaja Kopernika, to nie mogło zabraknąć postaci Anny Schilling, którą – jak przypomnieli eksperci – Kopernik poznał w niezwykle trudnym dla siebie momencie życia, a mianowicie, gdy dowiedział się, że jego wielkie dzieło „De Revolutionibus” nie zostanie wydane. Schilling wówczas również nie cieszyła się najlepszym czasem, bowiem zmarł jej mąż i została sama z ośmiorgiem dzieci. Musiała więc zapewnić sobie i swoim potomkom opiekę i odpowiedni byt. Szansę na zrealizowanie tego zamierzenia upatrywała w osobie słynnego astronoma, który był dobrze sytuowanym kanonikiem.
– Pospiesznie wydała swoją drugą córkę za mąż, licząc na to, że najstarsza będzie opiekowała się najmłodszym rodzeństwem. W lutym 1538 roku wydała z kolei drugą córkę, i to jest moim zdaniem rok, w którym przyjechała do Fromborka, gdzie przebywał wówczas Kopernik – mówił dr Sikorski, natomiast prof. Mikulski przypominał, że nie dość, iż Schilling towarzyszyła Kopernikowi w momencie ogromnego rozczarowania, to jeszcze była dla niego wsparciem w chorobie i starości.
– W momencie, kiedy do Fromborka przybyła Anna Schilling, Mikołaj Kopernik miał 65 lat. W tamtych czasach średnia długość życia mężczyzn wynosiła pięćdziesiąt kilka lat, więc był starcem i to w dodatku bardzo schorowanym. Zmagał się z chorobą wieńcową, która doprowadziła później do udaru, a w konsekwencji do śmierci, więc w tym czasie był człowiekiem wymagającym opieki – mówił prof. Mikulski.
Dr Jerzy Sikorski uważa, że Anna Schilling towarzyszyła Kopernikowi do ostatnich chwil życia. Istnieje wiele spekulacji na temat tego, w jakiej naprawdę znajdowali się relacji, ale uczestnicy debaty nie mają wątpliwości, że była dla niego kuzynką (córką jego siostry ciotecznej) i pochodziła z Gdańska. Swoje wdowieństwo postanowiła poświęcić opiece nad schorowanym kuzynem i – jak już zostało wspomniane – zapewnić sobie i swoim dzieciom godne życie.
Jednak co ciekawe, wbrew często spotykanym opiniom, jej status materialny wcale nie był niski.
– Początkowo uważano, że była ubogą gospodynią. Jednak w źródłach można znaleźć elementy, które wyraźnie wskazują na jej gdańskie pochodzenie. Gdańsk był wskazany jako miejsce, do którego miała wrócić ze skrzynią, a w tamtych czasach, jeśli kobieta posiadała skrzynię, to była bogata. Ponadto, gdy nakazano opuścić jej kurię Kopernika, to kupiła sobie kamienicę we Fromborku. To wszystko świadczy o tym, że była to kobieta niesłychanie zamożna – wyjaśniał prof. Krzysztof Mikulski.
Bez babci nie byłoby teorii heliocentrycznej?
Jeśli mowa o kobietach, które wywarły wpływ na życie Kopernika, to koniecznie trzeba wspomnieć o jego babci, Katarzynie Watzenrode. Utrzymywała ona intelektualne kontakty z Konradem Gesselenem, duchownym i uczonym, który znał między innymi Erazma z Rotterdamu. W swojej licznej bibliotece posiadał rękopisy tekstów astrologicznych, z którymi Kopernik jako młody chłopiec miał okazję zapoznać się w parafialnej szkole. Dzięki temu rozbudzał i pogłębiał swoje zainteresowania wszechświatem.
O wiele mniej wiadomo z kolei o matce Mikołaja Kopernika, Barbarze. Nie jest na przykład jasne, jak ojciec astronoma ją zapoznał ani także, w jakich stosunkach pozostawał z nią jej syn.
– W tamtych czasach nie było egodokumentów. Bardzo rzadkie były, przynajmniej w Polsce, pamiętniki, czyli bezpośrednie przekazy, które informowałyby nas o elementach życia rodzinnego. Cała wiedza, którą posiadamy, pochodzi z oficjalnych dokumentów – wyjaśniał prof. Krzysztof Mikulski.
(Pop)kulturowy Nicolaus Copernicus
Kopernik to jedna z tych historycznych postaci, które w popkulturze zyskały drugie życie, czego przykładem jest piosenka zespołu Enej pt. „Coppernicana”. Zdjęcie z astronomem to obowiązkowy element wycieczki na olsztyńską starówkę i wciąż znajdują się chętni, by pocierać nos astronoma spoglądającego na tutejszy zamek.
Dobrym pretekstem do stworzenia filmów czy seriali na temat Kopernika może być nie tylko jego frapująca relacja z Anną Schilling, ale także, a może przede wszystkim, jego naukowy spryt i wszechstronność.
– Trzy lata temu, gdy obchodziliśmy 550-lecie urodzin Mikołaja Kopernika, w toruńskim ratuszu aktorzy, reżyserzy oraz influencerzy, zastanawiali się, w jaki sposób ożywić jego postać. Jednak ja myślę, że jemu niepotrzebne jest drugie życie, bo Kopernik od wieków jest symbolem postępu w nauce, początku nowożytnej nauki i jako taki pozostał. Jest to najbardziej rozpoznawalny symbol nauki na świecie kojarzony z Polską – przekonywał prof. Krzysztof Mikulski.
O tym, że Mikołaj Kopernik był prekursorem współczesnej nauki debatowali w czerwcu ubiegłego roku w Olsztynie prof. Robert Frost z Uniwersytetu w Aberdeen oraz prof. Marek Kuś z Centrum Fizyki Teoretycznej Polskiej Akademii Nauk, którzy udzielili wywiadu „Wiadomościom Uniwersyteckim”.
Czy coś jeszcze zostało do odkrycia?
Na zakończenie debaty jej eksperci musieli zmierzyć się z niełatwym pytaniem o to, czy istnieją jeszcze źródła, które odsłonią przed nami nieznane dotąd fakty z życia Mikołaja Kopernika.
Prof. Krzysztof Mikulski jest sceptyczny.
– Jeśli chodzi o źródła, które dotyczyłyby bezpośrednio życia czy kobiet w jego życiu, to nowych raczej bym się nie spodziewał – przyznał naukowiec.
Podobnego zdania jest dr Jerzy Sikorski, choć w jego odpowiedzi było odrobinę więcej optymizmu.
– Wydaje mi się, że pozostają nam już tylko domniemania, ale domniemanie oparte na faktograficznej – nazwijmy to – otoczce, może być w nauce do przyjęcia – mówił dr Sikorski, dając przykład, że w taki oto sposób doszedł kiedyś do wniosku, że Mikołaj Kopernik odwiedził Wilno. – Kopernik musiał trafić do Wilna wraz ze swoim wujem, który zabierał go na wszystkie wyjazdy. Bo skoro jeździł z nim wszędzie, np. do Krakowa na sejmik, to nie zabrałby go do Wilna? Myślę, że jest to niemożliwe, tym bardziej że powrót był krajoznawczą wycieczką, bo obejmował spływ rzekami, począwszy od Wilii. Wątpię, by wuj nie zabrał Kopernika w taką podróż. To jest jeden z przykładów, jak można by spróbować poszerzyć faktografię związaną z Mikołajem Kopernikiem.
Debatę zorganizowały Międzynarodowe Centrum Badań Kopernikańskich UMK, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie i Światowy Kongres Kopernikański. Jej zapis można obejrzeć na kanale YouTube Światowego Kongresu Kopernikańskiego.
Przypomnijmy, że rok 2023 z okazji 550-lecia urodzin Mikołaja Kopernika, był Rokiem Kopernika. Z tej okazji trzy polskie uczelnie: Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Mikołaja Kopernika oraz Uniwersytet Warmińsko-Mazurski zorganizowały Światowy Kongres Kopernikański, który dwukrotnie odbył się w Toruniu, a także w Krakowie i w Olsztynie. Debaty Kopernikańskie mają być sposobem na podtrzymanie ogólnopolskiej dyskusji inspirowanej intelektualną spuścizną autora teorii heliocentrycznej.
Marta Wiśniewska
O Mikołaju Koperniku i jego wpływie na wiele różnych dziedzin nauki i kultury można przeczytać w >>> "Wiadomościach Uniwersyteckich"
