19 Listopada 2026

Nauka

Łuska gryczana, fot. Arch. prywatne


Cena, certyfikat, skład – co właściwie powinno decydować o naszych wyborach żywieniowych? Dr inż. Elżbieta Tońska z Wydziału Nauki o Żywności przekonuje, że kluczowa jest świadomość konsumenta. Opowiada również o potencjale łuski gryczanej, która z produktu ubocznego staje się składnikiem wzbogacającym żywność, oraz o tym, dlaczego zero waste przestaje być modą, a staje się koniecznością.

Czy żywność ekologiczna jest rzeczywiście lepsza pod względem wartości odżywczej od żywności konwencjonalnej? 

Prowadziłam badania, które miały odpowiedzieć na pytanie, czy składniki mineralne mogą być wyraźnym wyróżnikiem marchwi ekologicznej w porównaniu z marchwią uprawianą konwencjonalnie. Temat był mi bliski, ponieważ od niemal 37 lat zajmuję się oznaczaniem składników mineralnych w pracowni spektrometrii i absorpcji atomowej. Przez dwa lata kupowałam marchew ekologiczną i konwencjonalną dostępną w sklepach. Co trzy miesiące wykonywałam kolejne serie badań. Były to więc setki oznaczeń. Chodziło o to, żeby nie porównywać jednej konkretnej plantacji z drugą, ale sprawdzić produkty rzeczywiście dostępne dla przeciętnego konsumenta. 

I co pokazały wyniki? 

Nie były jednoznaczne. W przypadku kilku makroelementów, między innymi potasu, sodu i fosforu, po uśrednieniu wyników z dwóch lat wyższe wartości obserwowaliśmy w marchwi konwencjonalnej. Podobnie było w przypadku oznaczanych pierwiastków toksycznych, takich jak ołów i kadm – ich poziomy również były nieco wyższe w marchwi konwencjonalnej. Wszystkie wyniki mieściły się jednak w obowiązujących normach. Można było przypuszczać, że ma to związek z intensywnym sposobem uprawy, nawożeniem czy charakterem monokultur. Ale trzeba podkreślić, że samo oznaczenie składników mineralnych nie dało podstaw do stwierdzenia, że marchew ekologiczna jest pod każdym względem lepsza. 

Czyli cena produktu ekologicznego niekoniecznie przekłada się na większą zawartość minerałów? 

Jeśli mówimy wyłącznie o składnikach mineralnych, moje badania tego nie potwierdziły w sposób jednoznaczny. Trzeba też pamiętać, że nie analizowałam wszystkich możliwych składników. Żywność to przecież bardzo złożony produkt. Z publikacji naukowych wynika natomiast, że żywność ekologiczna może charakteryzować się większą zawartością m.in. suchej masy, niektórych witamin czy polifenoli, czyli związków o działaniu antyoksydacyjnym. Istotną różnicą jest także sposób produkcji – w rolnictwie ekologicznym ogranicza się stosowanie pestycydów i stosuje określone zasady dotyczące całego łańcucha produkcji. 

Zatem ekologia to nie tylko sposób uprawiania pola? 

Zdecydowanie nie. To cały system – uprawa lub hodowla, przetwarzanie, przechowywanie, transport, dystrybucja itp. Żeby produkt mógł być oznaczony jako ekologiczny, musi spełniać określone wymagania i przejść system certyfikacji. Dlatego konsument powinien zwracać uwagę na unijny zielony listek oraz numer jednostki certyfikującej. Sam napis „bio” czy „eko” nie powinien być jedynym kryterium wyboru.

Rynek produktów ekologicznych bardzo się jednak zmienił na przestrzeni lat. 

Ogromnie. Kiedyś były to przede wszystkim niewielkie, specjalistyczne sklepy. Dzisiaj produkty ekologiczne są dostępne w dużych marketach, sklepach internetowych i bezpośrednio u producentów. Kiedyś analizowaliśmy internetowy rynek i naliczyliśmy około 130–140 różnych kategorii produktów ekologicznych – od mąk i płatków po przekąski i różnego rodzaju przetwory. Dziś wybór jest jeszcze większy. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej nastąpił duży rozwój rolnictwa ekologicznego, między innymi dzięki systemowi dopłat. Z czasem system certyfikacji stał się bardziej wymagający i część gospodarstw nie była w stanie spełnić wszystkich wymogów. Mimo to zainteresowanie ekologiczną produkcją nadal rośnie.

Dlaczego? Czy coś zmieniło nasze podejście do jedzenia? 

Myślę, że jednym z istotnych wydarzeń była pandemia. Sama wówczas zaczęłam się intensywniej interesować wpływem żywienia na odporność. Układ pokarmowy odgrywa ogromną rolę w funkcjonowaniu organizmu. Zaczęliśmy też szerzej patrzeć na znaczenie poszczególnych składników mineralnych, między innymi cynku. Powstało na ten temat bardzo dużo publikacji. Już Hipokrates mówił, że jedzenie powinno być naszym lekarstwem. Dzisiaj, dzięki badaniom naukowym, możemy znacznie dokładniej wyjaśniać mechanizmy, które stoją za tym stwierdzeniem. Czyli świadomość konsumentów rzeczywiście rośnie. Zdecydowanie. Widzę to szczególnie u młodych ludzi. Czytają etykiety, zwracają uwagę na zawartość cukru, skład produktów. Moje pokolenie miało zupełnie inne nawyki. Często po prostu jedliśmy to, co było dostępne. Dzisiaj rodzice dużo bardziej świadomie podchodzą do żywienia dzieci. Coraz więcej mówi się o edukacji żywieniowej już w przedszkolach. To bardzo dobry kierunek, bo nawyki kształtują się od najmłodszych lat. 

Wspomniała pani o edukacji. Czy naukowcy powinni wychodzić poza laboratoria? 

Jak najbardziej. Sama biorę udział w wydarzeniach promujących wiedzę na temat żywności. Trzeba umieć powiedzieć ludziom, co z naszych analiz wynika dla ich codziennego życia. Dobrym przykładem jest gryka, nad którą prowadzimy wiele badań.

Właśnie – gryka. Dlaczego stała się tak ważnym tematem? 

Wszystko zaczęło się od dr hab. inż. Joanny Klepackiej, prof. UWM, kierowniczki Katedry Towaroznawstwa i Badań Żywności i jej zainteresowania kaszą gryczaną. Później zwróciliśmy uwagę na łuskę gryczaną, która przez lata była traktowana przede wszystkim jako produkt uboczny. Wykorzystywano ją między innymi do produkcji poduszek, materacy, wkładek do butów czy jako ściółkę dla zwierząt. Okazało się jednak, że łuska ma bardzo interesujący skład i można ją wykorzystać jako składnik żywności. Zaczęliśmy badać możliwości jej zastosowania.

Co zatem można zrobić z taką łuską? 

Przeprowadzaliśmy próby między innymi z  pieczywem, wypiekami, jogurtami, serkami czy herbatami ziołowymi. Sprawdzamy, jaka ilość łuski może zostać dodana do produktu, żeby wzbogacić jego skład, ale jednocześnie nie pogorszyć smaku, zapachu czy konsystencji.

Co jest największą zaletą łuski gryczanej? 

Jednym z  najważniejszych składników jest błonnik, którego w naszej diecie często brakuje. Poza tym jest bogatym źródłem białka, węglowodanów, składników mineralnych czy związków fenolowych (rutyna). Sama gryka jest zresztą niezwykle ciekawą rośliną. Jest naturalnie bezglutenowa, co ma znaczenie dla osób, które muszą stosować taką dietę. Wykorzystuje się różne jej części i produkty powstające podczas przetwarzania. Mamy choćby kwiaty, dzięki którym powstaje miód gryczany, poza tym ziarno, kaszę, mąkę, płatki, a także łuskę. Prowadzimy badania nad różnymi możliwościami jej wykorzystania. 

Czy łuska gryczana może być przykładem gospodarki obiegu zamkniętego? 

Zdecydowanie. To właśnie jest bardzo dobry przykład wykorzystania tego, co wcześniej traktowano jako odpad. Jeżeli możemy nadać produktowi ubocznemu nowe zastosowanie i jednocześnie wzbogacić nim żywność, to jest to korzystne zarówno ekonomicznie, jak i środowiskowo. Podobne podejście widać dzisiaj w gastronomii. Z obierek buraków czy ziemniaków można przygotować chipsy. Pieczywo, które zostaje, może zostać wykorzystane do produkcji bułki tartej czy grzanek. Resztki warzyw można wykorzystać do wywarów. Odpady organiczne mogą trafić do kompostowania czy innych procesów zagospodarowania. Zero waste przestaje być modnym hasłem, a staje się koniecznością.

Czy nauka może pomóc pogodzić rozwój przemysłu z ochroną środowiska? 

Powinna. Przemysł i nauka powinny ze sobą współpracować. Naukowiec może opracować interesujące rozwiązanie, ale przemysł musi później sprawdzić, czy da się je zastosować w rzeczywistej produkcji. Takie wdrożenia wymagają czasu. 

A jaka będzie przyszłość żywności ekologicznej? 

Trudno powiedzieć. Produkcja ekologiczna jest bardziej wymagająca, a gospodarstwa muszą spełniać określone warunki i podlegać certyfikacji. To wpływa na cenę, a nie każdy konsument może sobie pozwolić na kupowanie wyłącznie produktów ekologicznych. Najważniejsze jest zatem budowanie świadomości i dawanie ludziom możliwości wyboru.

 

Rozmawiała Sylwia Zalewska 

 

fot. Arch. prywatne

 

Dr inż. Elżbieta Tońska jest pracownikiem inżynieryjnotechnicznym w Katedrze Towaroznawstwa i Badań Żywności na Wydziale Nauki o Żywności UWM. Specjalizuje się w analityce laboratoryjnej i badaniu składu produktów spożywczych. Wykorzystuje metodę Spektometrii Absorpcji Atomowej (AAS) do badania obecności i stężeń składników mineralnych w żywności.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tekst ukazał się we wrześniowym numerze „Wiadomości Uniwersyteckich", którego temat przewodnim jest ekologia, czyli jedno z największych wyzwań i zobowiązań współczesności. Badań w tym zakresie prowadzi się na UWM wiele i w wydaniu prezentujemy tylko niektóre z nich. Jest to temat ważny dla przedstawicieli wszystkich wydziałów i dyscyplin naukowych. 

Poza tym informujemy o najważniejszych wydarzeniach z życia społeczności UWM.

Wszystkie wydania naszego uniwersyteckiego pisma dostępne są na >>> stronie internetowej.

Rodzaj artykułu