„Naukowe środy na UWM” to cykl wykładów otwartych prowadzonych przez naukowczynie i naukowców z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Ich celem jest dzielenie się wiedzą na tematy bliskie nam wszystkim. Tym razem (4 marca) naukowiec z Katedry Kryminologii i Kryminalistyki opowiadał o prawnych, kryminologicznych, wiktymologicznych i społecznych aspektach mowy nienawiści.

Jednym z fundamentalnych pytań, które pojawia się, gdy mowa o wolności słowa, jest to o jej granicę. Dlatego też dr Maciej Duda rozpoczął wykład od cytatu z Ulpiana, rzymskiego jurysty, który jego zdaniem jest bardzo aktualny i doskonale wyjaśnia, w którym momencie wolność słowa przeradza się w zadawanie krzywdy drugiemu człowiekowi.  

– „Nakazy prawa są następujące: żyć uczciwie, drugiemu nie szkodzić, oddawać każdemu, co mu się należy” – tak w „Digestach” pisał Ulpian. Przekładając to na bardziej współczesny język, moglibyśmy powiedzieć, że granicą naszego prawa, jest prawo drugiego człowieka. A jeszcze inaczej: wolność jednej osoby kończy się tam, gdzie zaczyna się wolność drugiej – mówił dr Maciej Duda.  

To, co dziś rozumiemy pod pojęciem hejtu, nie jest niczym nowym, ale na szerzenie się tego zjawiska bez wątpienia ma wpływ internet, który daje jego użytkownikom złudne poczucie anonimowości, przez co dodaje odwagi w publikowaniu np. nienawistnych komentarzy.

– Pod pojęciem „hejtu” rozumiemy wszelkie zachowania agresywne, wrogie lub mające na celu obrażanie, poniżanie lub szkalowanie osób i grup. Hejt może się przejawiać w takich zjawiskach jak trolling, cyberbulling, zniesławienie, zniewaga czy mowa nienawiści – przypominał dr Maciej Duda i dodawał:

– W dzisiejszych czasach przestępczość w dużej mierze przeniosła się do internetu. Mówi się, że około połowa popełnianych przestępstw ma miejsce w świecie wirtualnym. Czasami są to przestępstwa, które można popełnić tylko w sieci, a czasami takie, które ze świata rzeczywistego zostały przeniesione do cyberświata – mówił naukowiec.

Dr Maciej Duda zaznaczył jednocześnie, że hejt – w przeciwieństwie do przestępstw z nienawiści, do których należy mowa nienawiści – nie jest pojęciem prawnym.

– Hejt stał się pojęciem społecznym, które używane jest w mediach oraz w języku codziennym. Między hejtem a mową nienawiści nie zawsze możemy postawić znak równości – mówił naukowiec.

Mówiąc o hejcie oraz mowie nienawiści, nie sposób nie poruszyć również tematu skutków takich zjawisk. A te mogą być tragiczne – zarówno na poziomie jednostek, jak i narodów czy grup etnicznych. O tym, że od słów do czynów droga może być bardzo krótka, prelegent przekonywał, powołując się na Piramidę Nienawiści stworzoną przez amerykańskiego psychologa Gordona Allporta.   

– Zaczyna się od słów, języka, mowy nienawiści. Później następuje ostracyzm, alienacja, odrzucanie pewnych grup społecznych, w dalszej kolejności przejawy jawnej dyskryminacji, a na końcu znajduje się przemoc fizyczna, a nawet eksterminacja. Przykłady tego mieliśmy m.in. podczas drugiej wojny światowej, ale niestety na tym się nie skończyło. Chyba najbardziej dobitnym przykładem, który pokazuje, że skutki mowy nienawiści mogą być nadzwyczaj tragiczne, jest ludobójstwo w Rwandzie, które de facto zaczęło się w radiowej audycji, w której szkalowano osoby pochodzenia Tutsi – przypominał dr Maciej Duda. 

Zawołanie, by nie pozostawać obojętnym być może brzmi jak frazes, ale w kontekście hejtu jest niezwykle istotne. Dr Maciej Duda przekonywał uczestników spotkania, wśród których przeważali młodzi ludzie, że jedynym sposobem na powstrzymanie tego zjawiska, jest przeciwdziałanie mu.

– W kryminologii istnieje teoria wybitych szyb. Chodzi o to, że jeśli np. ktoś wybije szybę w nowo wybudowanym bloku czy namaluje na nim graffiti, to od razu trzeba reagować, bo jeśli tego nie zrobimy, to zjawisko będzie eskalować. Tak samo jest z relacjami społecznymi – jeśli nie odpowiemy odpowiednio szybko, to skończy się na wykroczeniach, przestępstwach, a nawet na najtragiczniejszych zbrodniach – przekonywał, podając konkretne sposoby, które można stosować, by to robić.

Należą do nich m.in.: kształtowanie prawidłowych postaw społecznych, rozpoznawanie dezinformacji, reakcja administratorów internetowych poprzez usuwanie nienawistnych treści czy kont oraz zgłaszanie konkretnych incydentów organom ścigania.

Po wykładzie głos, zgodnie z tradycją cyklu „Naukowe środy na UWM”, zabrała publiczność. Po zadawanych pytaniach można wnioskować, że tym, co szczególnie budzi niechęć i obawę, jest hejt płynący z ust polityków. Uczestnicy spotkania nie wahali się posługiwać konkretnymi nazwiskami, które w ostatnim czasie sprawiły nie tylko obniżenie poziomu debaty publicznej, ale także negatywnie wpłynęły na społeczne nastroje.  

Jednego z uczestników zaniepokoiła również polaryzacja, jaką podsycają jego zdaniem reprezentanci dwóch największych ugrupowań politycznych w Polsce, dlatego też zapytał, czy zdaniem dr. Macieja Dudy jest coś, co może sprawić, by zatrzymać te podziały. 

– Niestety politycy świadomie wykorzystują mowę nienawiści. Opierając się sensacyjnych i kontrowersyjnych informacjach chcą pozyskiwać wyborców. Można powiedzieć, że populizm i hejt są receptą na polityczny sukces. Mam nadzieję, że to się zmieni i że ostatecznie będziemy w stanie podać sobie ręce, niezależnie od tego, na którą partię głosujemy w wyborach. Nie możemy dać się podzielić politykom – mówił prelegent.

Ci, którzy chcieliby jeszcze bardziej poszerzyć swoją wiedzę na tematy poruszone na tym spotkaniu, mogą sięgnąć do publikacji Katedry Kryminologii i Kryminalistyki na temat przestępstw z nienawiści. To: „Przestępstwa z nienawiści. Studium prawnokarne i kryminologiczne” oraz „Mowa nienawiści a prawo na tle współczesnych zjawisk społeczno-politycznych”.

Podczas kolejnego otwartego wykładu organizowanego przez Centrum Marketingu i Mediów UWM (18 marca) będzie można spotkać się z dr. hab.  Jerzym Czołgoszewskim z Wydziału Nauk Społecznych, który opowie o tym, co dzieje się z człowiekiem w więzieniu.

Tematem pierwszego spotkania, które odbyło się 18 lutego, było odżywianie. Prof. dr hab. Katarzyna Przybyłowicz z Wydziału Nauki o Żywności oraz dr Małgorzata Obara-Gołębiowska z Wydziału Nauk Społecznych wygłosiły prelekcję o tym, co zrobić, aby dieta nie stała się czarną magią i jak odnaleźć się w kaloriach oraz makroskładnikach i nie zwariować. Relację z tego spotkania można przeczytać na stronie internetowej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.

Wykłady odbywają się w Bibliotece Uniwersyteckiej UWM i może wziąć w nich udział każdy. 

mw